Rozwód kończy małżeństwo, ale nie zawsze kończy obowiązki finansowe między byłymi małżonkami. W określonych sytuacjach jeden z nich może żądać od drugiego alimentów. To, czy i jak długo będą przysługiwać, zależy przede wszystkim od orzeczenia o winie rozkładu pożycia i od sytuacji materialnej byłych małżonków. Wyjaśniamy, kiedy alimenty od byłego małżonka przysługują, jak długo trzeba je płacić i kiedy obowiązek wygasa.
W skrócie
- Dwie podstawy. Alimenty od byłego małżonka przysługują w dwóch sytuacjach:
- małżonek, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia (czyli gdy sąd nie orzekał o winie, uznał winę obojga albo uznał tego małżonka za niewinnego) i znajduje się w niedostatku, może żądać alimentów od byłego małżonka;
- małżonek niewinny może żądać alimentów od małżonka wyłącznie winnego, jeśli rozwód istotnie pogorszył jego sytuację materialną. Wtedy sąd może przyznać alimenty, nawet jeśli małżonek niewinny nie znajduje się w niedostatku.
- Limit 5 lat. Gdy płaci małżonek, który nie został uznany za winnego, obowiązek co do zasady wygasa po pięciu latach od orzeczenia rozwodu. Sąd może ten termin przedłużyć z powodu wyjątkowych okoliczności.
- Bez limitu czasu. Małżonek wyłącznie winny płaci alimenty bez ograniczenia czasowego, dopóki istnieją przesłanki.
- Nowe małżeństwo. Obowiązek zawsze wygasa, gdy uprawniony zawrze nowe małżeństwo.
- Kiedy zgłosić żądanie. Alimentów można żądać już w sprawie rozwodowej albo później, w osobnym procesie.
Od czego zależą alimenty po rozwodzie?
Kluczowe znaczenie ma rozstrzygnięcie sądu o winie rozkładu pożycia. Sąd może orzec, że winę ponosi jeden z małżonków, oboje albo, na zgodny wniosek, zaniechać orzekania o winie. Ten ostatni wariant ma takie skutki, jakby żaden z małżonków nie ponosił winy.
| Orzeczenie o winie | Kto może żądać alimentów | Warunek | Jak długo |
| Bez orzekania o winie | każdy z małżonków | niedostatek | co do zasady do 5 lat od rozwodu |
| Wina obojga małżonków | każdy z małżonków | niedostatek | bez limitu czasowego |
| Wina jednego małżonka | małżonek niewinny | niedostatek albo istotne pogorszenie sytuacji materialnej | bez limitu czasowego |
| Wina jednego małżonka | małżonek wyłącznie winny | nie może żądać alimentów od niewinnego | – |
Limit pięciu lat dotyczy tylko sytuacji, gdy zobowiązanym jest małżonek, który nie został uznany za winnego. W praktyce dotyczy to przede wszystkim rozwodów bez orzekania o winie. Gdy oboje małżonkowie zostali uznani za winnych, zobowiązany został uznany za winnego, więc limit go nie chroni.
Alimenty dla małżonka w niedostatku
Małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i znajduje się w niedostatku, może żądać od byłego małżonka dostarczania środków utrzymania. Ich zakres odpowiada jego usprawiedliwionym potrzebom oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.
Czym jest niedostatek? W orzecznictwie przyjmuje się, że w niedostatku znajduje się osoba, która nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb: z własnych dochodów, z majątku ani dzięki pracy, którą mogłaby podjąć. Sąd bierze pod uwagę m.in. wiek, stan zdrowia, kwalifikacje, sytuację na rynku pracy i to, czy małżonek przez lata zajmował się domem i dziećmi, rezygnując z kariery zawodowej.
Alimenty od małżonka wyłącznie winnego
Jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na żądanie małżonka niewinnego może zobowiązać małżonka winnego do przyczyniania się w odpowiednim zakresie do zaspokajania jego usprawiedliwionych potrzeb, chociażby nie znajdował się on w niedostatku.
Celem tej regulacji jest ochrona małżonka niewinnego przed spadkiem poziomu życia spowodowanym rozwodem. Sąd porównuje jego sytuację materialną z czasu trwania małżeństwa z sytuacją po rozwodzie. Małżonek niewinny nie musi wykazywać, że brakuje mu środków na podstawowe potrzeby.
Trybunał Konstytucyjny uznał w 2012 r. (sygn. SK 27/12), że ta regulacja jest zgodna z Konstytucją, także w zakresie, w jakim nie przewiduje wygaśnięcia obowiązku małżonka wyłącznie winnego z upływem czasu.
Jak długo trzeba płacić alimenty byłemu małżonkowi?
Nowe małżeństwo uprawnionego. Obowiązek dostarczania środków utrzymania małżonkowi rozwiedzionemu wygasa, gdy ten małżonek zawrze nowe małżeństwo, niezależnie od orzeczenia o winie.
Termin pięcioletni. Gdy zobowiązanym jest małżonek, który nie został uznany za winnego, obowiązek wygasa także z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu. Sąd może jednak na żądanie uprawnionego przedłużyć ten termin ze względu na wyjątkowe okoliczności, np. ciężką chorobę czy trwałą niezdolność do pracy uprawnionego. Żądanie przedłużenia warto zgłosić przed upływem pięciu lat.
Małżonek wyłącznie winny nie jest chroniony terminem pięcioletnim. Obowiązek trwa, dopóki istnieją jego przesłanki, ale może zostać zmieniony lub uchylony, gdy zmienią się okoliczności.
Śmierć. Obowiązek alimentacyjny ma charakter osobisty i wygasa ze śmiercią uprawnionego lub zobowiązanego. Zaległe alimenty pozostają jednak długiem, który może przejść na spadkobierców zobowiązanego.
Zmiana i uchylenie alimentów
W razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia albo umowy dotyczącej alimentów. Obowiązek może zostać:
- podwyższony, np. gdy pogorszy się stan zdrowia uprawnionego,
- obniżony, gdy zmniejszą się możliwości zarobkowe zobowiązanego albo poprawi się sytuacja uprawnionego,
- uchylony, gdy ustanie niedostatek albo istotne pogorszenie sytuacji materialnej, np. uprawniony podjął dobrze płatną pracę lub odziedziczył majątek.
Zamieszkanie uprawnionego z nowym partnerem bez zawarcia małżeństwa nie powoduje automatycznego wygaśnięcia obowiązku. Może jednak wpłynąć na ocenę jego potrzeb i stanowić podstawę do żądania zmiany lub uchylenia alimentów.
Alimenty w trakcie sprawy rozwodowej i po niej
W trakcie sprawy małżonkowie nadal mają obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny. Na tej podstawie sąd może na czas procesu zabezpieczyć środki na utrzymanie, np. zobowiązać jednego z małżonków do łożenia na drugiego.
Z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny wygasa. Od tego momentu alimenty między byłymi małżonkami mogą wynikać wyłącznie z przepisów o alimentach po rozwodzie. Dlatego o alimenty od byłego małżonka warto wnieść już w sprawie rozwodowej, aby sąd rozstrzygnął o nich w wyroku.
Jeśli żądanie nie zostało zgłoszone w sprawie rozwodowej, można wystąpić z nim później, w osobnym pozwie. Pamiętaj jednak, że przy rozwodzie bez orzekania o winie termin pięcioletni biegnie od orzeczenia rozwodu, a nie od wniesienia pozwu o alimenty.
Były małżonek a dzieci i rodzina
Obowiązek alimentacyjny byłego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych. Osoba w niedostatku powinna w pierwszej kolejności dochodzić alimentów od byłego małżonka, a dopiero w dalszej kolejności od np. dorosłych dzieci czy rodziców.
Alimenty na byłego małżonka to coś innego niż alimenty na wspólne dzieci. Każde z tych świadczeń ustala się odrębnie, a obowiązek wobec dzieci nie zależy od orzeczenia o winie.
Jak dochodzić alimentów od byłego małżonka?
- W sprawie rozwodowej: zgłoś żądanie alimentów w pozwie albo w odpowiedzi na pozew i wykaż swoją sytuację materialną.
- W osobnym procesie: złóż pozew o alimenty do sądu rejonowego. Można go wnieść do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania osoby uprawnionej.
- Dowody: dokumenty dotyczące dochodów i wydatków, stanu zdrowia, możliwości zatrudnienia, a także sytuacji materialnej z czasu trwania małżeństwa, jeśli powołujesz się na istotne pogorszenie po rozwodzie.
- Koszty: strona dochodząca roszczeń alimentacyjnych nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych.
Roszczenia o alimenty przedawniają się z upływem trzech lat.
Najczęściej zadawane pytania
Czy po rozwodzie bez orzekania o winie należą się alimenty?
Tak, ale tylko małżonkowi, który znajduje się w niedostatku. Obowiązek co do zasady wygasa po pięciu latach od orzeczenia rozwodu, chyba że sąd z powodu wyjątkowych okoliczności przedłuży ten termin.
Czy małżonek wyłącznie winny może żądać alimentów?
Nie. Prawo do alimentów od byłego małżonka przysługuje małżonkowi, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia.
Czy alimenty od winnego małżonka trzeba płacić do końca życia?
Nie ma limitu czasowego, ale obowiązek wygasa, gdy uprawniony zawrze nowe małżeństwo. Może też zostać obniżony lub uchylony, gdy zmienią się okoliczności, np. ustanie istotne pogorszenie sytuacji materialnej uprawnionego.
Czy mogę żądać alimentów od byłego męża kilka lat po rozwodzie?
Tak, jeśli spełniasz przesłanki. Przy rozwodzie bez orzekania o winie pamiętaj jednak, że obowiązek co do zasady wygasa po pięciu latach od orzeczenia rozwodu.
Czy były małżonek musi płacić, jeśli sam ma niskie dochody?
Wysokość alimentów zależy także od jego możliwości zarobkowych i majątkowych, czyli od tego, ile może zarobić, a nie tylko ile faktycznie zarabia. Sąd uwzględnia też jego inne obowiązki, np. wobec dzieci.
Co, jeśli były małżonek zamieszka z nowym partnerem?
Obowiązek nie wygasa automatycznie. Może to jednak być podstawą do żądania obniżenia lub uchylenia alimentów, jeśli zmieniła się sytuacja materialna uprawnionego.
Decyzja o tym, czy w sprawie rozwodowej wnosić o orzeczenie o winie, ma bezpośredni wpływ na późniejsze alimenty. Warto ją podjąć po konsultacji z radcą prawnym zajmującym się prawem rodzinnym. Na szukajradcy.pl znajdziesz radców prawnych w Twojej okolicy.
Podstawa prawna i źródła
- Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 236): art. 27, art. 57, art. 60, art. 130, art. 137, art. 138.
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego: art. 32.
- Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych: art. 96 ust. 1 pkt 2.
- Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 25 października 2012 r., SK 27/12.
- Uchwała Sądu Najwyższego z 13 lipca 2011 r., III CZP 39/11.
- Uchwała Sądu Najwyższego z 20 października 2010 r., III CZP 59/10.
