Wyjazd z dzieckiem za granicę nie zawsze może zostać zaplanowany samodzielnie przez jednego z rodziców. Nawet jeśli dziecko na stałe mieszka z matką lub ojcem, a drugi rodzic widuje je jedynie w ustalonych terminach, podróż zagraniczna może wymagać zgody obojga. Dotyczy to zarówno przeprowadzki do innego państwa, jak i krótkiego wyjazdu wakacyjnego.
Polskie prawo rozróżnia bowiem bieżące decyzje związane z opieką nad dzieckiem od istotnych spraw, o których rodzice posiadający odpowiednie uprawnienia powinni rozstrzygać wspólnie. Wyjazdy zagraniczne należą co do zasady do tej drugiej kategorii. Jeżeli jeden z rodziców nie wyraża zgody, możliwe jest uzyskanie rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego.
Kiedy można wyjechać z dzieckiem za granicę bez zgody drugiego rodzica? Czy po rozwodzie obowiązują inne zasady? Jak uzyskać zgodę sądu i co zrobić, jeśli drugi rodzic wywiózł dziecko bez porozumienia? Wyjaśniamy obowiązujące przepisy, możliwe konsekwencje prawne oraz sposób postępowania w najczęstszych sytuacjach.
W skrócie
- Zgoda obojga rodziców: jeżeli oboje posiadają pełną władzę rodzicielską, wyjazd dziecka za granicę wymaga co do zasady ich wspólnej decyzji. Dotyczy to także krótkich wyjazdów wakacyjnych.
- Brak zgody: rodzic planujący podróż może wystąpić do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
- Rozwód: samo orzeczenie rozwodu lub ustalenie miejsca zamieszkania dziecka przy jednym rodzicu nie pozbawia drugiego prawa do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka.
- Ograniczona władza rodzicielska: konieczność uzyskania zgody zależy od zakresu uprawnień pozostawionych drugiemu rodzicowi przez sąd.
- Forma zgody: polskie prawo nie wymaga ogólnie zgody notarialnej ani nawet pisemnej, ale dokument pisemny jest zalecany ze względów dowodowych.
- Kontrola graniczna: brak obowiązku okazania zgody polskiej Straży Granicznej nie oznacza, że zgoda nie jest wymagana na gruncie prawa rodzinnego.
- Wyjazd bez zgody: może prowadzić do postępowania rodzinnego, a w określonych sytuacjach także do międzynarodowego postępowania o powrót dziecka.
Czy wyjazd dziecka za granicę wymaga zgody obojga rodziców?
Podstawą prawną jest art. 97 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z § 1 tego przepisu, jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest uprawnione i zobowiązane do jej wykonywania. Natomiast art. 97 § 2 stanowi, że o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w przypadku braku porozumienia decyzję podejmuje sąd opiekuńczy.
Przepisy nie zawierają zamkniętego katalogu istotnych spraw dziecka. Ich zakres wynika zarówno z charakteru władzy rodzicielskiej, jak i orzecznictwa sądowego.
Do istotnych spraw zalicza się między innymi wybór szkoły, poważniejsze decyzje dotyczące leczenia, zmianę miejsca zamieszkania oraz wyjazdy zagraniczne.
W postanowieniu z 6 marca 1985 r., sygn. III CRN 19/85, Sąd Najwyższy przyjął, że wyjazd dziecka za granicę w celu spędzenia wakacji należy do istotnych spraw dziecka i wymaga zgody obojga rodziców wykonujących władzę rodzicielską, a w razie jej braku – orzeczenia sądu opiekuńczego.
Oznacza to, że obowiązek uzgodnienia wyjazdu nie ogranicza się do przeprowadzek lub długotrwałych pobytów w innym państwie. Ministerstwo Sprawiedliwości potwierdza, że również krótkotrwały wyjazd zagraniczny dziecka wymaga zgody drugiego rodzica, jeżeli przysługuje mu odpowiednie prawo współdecydowania.
Portal Gov.pl+1
Czy zgoda jest potrzebna na jednodniowy wyjazd lub weekend za granicą?
Polskie przepisy nie ustanawiają ogólnego wyjątku dla podróży trwających jeden dzień, weekend albo kilka dni. Krótki czas pobytu nie przesądza zatem, że jeden rodzic może samodzielnie podjąć decyzję.
Przykładowo, jeżeli rodzice posiadają pełną władzę rodzicielską, planowany przez jednego z nich weekendowy wyjazd dziecka do Czech lub Niemiec powinien zostać uzgodniony z drugim rodzicem.
Nie oznacza to jednak, że przed każdą podróżą trzeba sporządzać nowe oświadczenie. Rodzice mogą wcześniej uzgodnić zasady podróży zagranicznych, np. określić państwa, terminy lub rodzaje wyjazdów objęte zgodą. Ważne, aby zakres porozumienia był dostatecznie jasny i obejmował rzeczywiście planowaną podróż.
Kiedy można wyjechać z dzieckiem za granicę bez zgody drugiego rodzica?
Obowiązek uzyskania zgody zależy przede wszystkim od tego, czy drugi rodzic posiada władzę rodzicielską oraz jakie uprawnienia mu przysługują.
W określonych sytuacjach jeden rodzic może samodzielnie zdecydować o wyjeździe dziecka za granicę. Dotyczy to przede wszystkim przypadków, gdy:
- drugi rodzic został prawomocnie pozbawiony władzy rodzicielskiej;
- władza rodzicielska drugiego rodzica została zawieszona;
- drugi rodzic ma ograniczoną władzę rodzicielską, a zakres pozostawionych mu uprawnień nie obejmuje współdecydowania o danym wyjeździe;
- jeden rodzic wykonuje władzę rodzicielską samodzielnie i nie istnieje inna podstawa wymagająca zgody drugiego;
- zgodę drugiego rodzica zastępuje odpowiednie orzeczenie sądu opiekuńczego.
Każda z tych sytuacji wymaga jednak ustalenia rzeczywistego stanu prawnego. Sam fakt, że drugi rodzic nie uczestniczy w wychowaniu dziecka, nie płaci alimentów albo od wielu lat nie utrzymuje kontaktów, nie powoduje automatycznie utraty władzy rodzicielskiej.
Czy brak kontaktu z drugim rodzicem zwalnia z uzyskania zgody?
Nie. Rodzic, który od dawna nie kontaktuje się z dzieckiem, może nadal posiadać pełną władzę rodzicielską i prawo współdecydowania o jego istotnych sprawach.
Podobnie brak płacenia alimentów nie oznacza automatycznej utraty tego uprawnienia. Obowiązek alimentacyjny i władza rodzicielska są odrębnymi instytucjami prawnymi.
Jeżeli uzyskanie zgody jest niemożliwe, ponieważ drugi rodzic nie odpowiada na wiadomości, nie można ustalić jego miejsca pobytu lub odmawia współpracy, właściwym rozwiązaniem może być wystąpienie do sądu opiekuńczego.
Wyjazd dziecka za granicę po rozwodzie – czy potrzebna jest zgoda byłego małżonka?
Rozwód nie oznacza automatycznego pozbawienia któregokolwiek z rodziców władzy rodzicielskiej.
Zgodnie z art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd rozwodowy rozstrzyga między innymi o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem oraz o kontaktach rodziców z dzieckiem.
Jeżeli po rozwodzie oboje rodzice zachowują pełną władzę rodzicielską, nadal muszą wspólnie podejmować decyzje w istotnych sprawach dziecka. Nie zmienia tego okoliczność, że dziecko mieszka przede wszystkim z jednym z nich.
Przykładowo, jeżeli po rozwodzie dziecko mieszka z matką, a ojciec ma pełną władzę rodzicielską, matka nie może zakładać, że wyłącznie ona decyduje o wszystkich zagranicznych podróżach dziecka. Analogicznie ojciec nie może samodzielnie podejmować takich decyzji z pominięciem uprawnień matki.
Czy ustalenie miejsca zamieszkania dziecka przy matce wystarcza?
Nie. Ustalenie miejsca zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców nie jest równoznaczne z przyznaniem mu wyłącznej władzy rodzicielskiej.
Sąd może określić, że dziecko będzie mieszkało przy matce, jednocześnie pozostawiając obojgu rodzicom pełną władzę rodzicielską.
W takiej sytuacji matka sprawuje bieżącą opiekę, ale istotne decyzje, w tym dotyczące zagranicznych wyjazdów, nadal wymagają współdziałania z ojcem.
Dlatego przed planowaniem podróży należy sprawdzić dokładną treść wyroku rozwodowego lub późniejszego postanowienia dotyczącego władzy rodzicielskiej.
Ograniczona władza rodzicielska a zgoda na wyjazd za granicę
Sytuacja jest bardziej złożona, gdy jeden z rodziców ma ograniczoną władzę rodzicielską.
Na podstawie art. 58 lub art. 107 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień.
W takim przypadku konieczność uzyskania zgody zależy od treści orzeczenia.
Jeżeli sąd pozostawił drugiemu rodzicowi prawo współdecydowania o miejscu pobytu dziecka lub jego wyjazdach zagranicznych, zgoda nadal może być wymagana.
Jeżeli natomiast drugi rodzic nie ma uprawnienia do współdecydowania w danej sprawie, pierwszy rodzic może mieć możliwość samodzielnego podjęcia decyzji.
Nie wystarczy więc ustalenie, że władza rodzicielska została ograniczona. Konieczna jest analiza tego, jakie konkretnie uprawnienia sąd pozostawił drugiemu rodzicowi.
Trzeba również pamiętać, że przy przeprowadzce na stałe do innego kraju znaczenie mogą mieć istniejące orzeczenia dotyczące kontaktów. W postanowieniu z 10 listopada 1971 r., sygn. III CZP 69/71, Sąd Najwyższy odniósł się do konieczności uzyskania zezwolenia sądu na stały wyjazd dziecka, gdy drugi rodzic zachował określone uprawnienia związane z wychowaniem. Ocena współczesnej sprawy wymaga uwzględnienia aktualnego zakresu władzy rodzicielskiej i obowiązujących orzeczeń.
Portal Gov.pl
Czy rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej musi wyrazić zgodę?
Co do zasady nie. Rodzic prawomocnie pozbawiony władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie uczestniczy w podejmowaniu decyzji należących do zakresu tej władzy.
Nie oznacza to jednak automatycznego wygaśnięcia jego prawa do kontaktów z dzieckiem.
Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej.
Jeżeli więc drugi rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej, ale nadal przysługują mu kontakty z dzieckiem, organizacja podróży powinna uwzględniać obowiązujące rozstrzygnięcia dotyczące tych kontaktów.
W przypadku długotrwałego wyjazdu lub przeprowadzki może być konieczne odpowiednie uregulowanie sposobu ich wykonywania.
Zgoda na wyjazd dziecka za granicę – czy musi być pisemna lub notarialna?
Polskie prawo rodzinne nie przewiduje ogólnego obowiązku sporządzenia zgody drugiego rodzica na wyjazd dziecka za granicę w formie pisemnej ani notarialnej.
Zgoda może zostać wyrażona ustnie lub w inny sposób pozwalający ustalić wolę rodzica. Ze względów dowodowych zdecydowanie bezpieczniejsze jest jednak przygotowanie pisemnego oświadczenia.
Takie stanowisko przedstawia również Ministerstwo Sprawiedliwości, wskazując, że w Polsce nie funkcjonuje obowiązkowy formularz zgody na wyjazd zagraniczny dziecka.
Portal Gov.pl
W pisemnej zgodzie warto umieścić:
- imię, nazwisko i datę urodzenia dziecka;
- dane rodzica udzielającego zgody;
- dane osoby, z którą dziecko będzie podróżowało;
- państwo lub państwa docelowe;
- termin rozpoczęcia i zakończenia podróży;
- jednoznaczne oświadczenie o wyrażeniu zgody;
- datę i podpis rodzica.
W przypadku dłuższego pobytu można dodatkowo wskazać adres zakwaterowania, numer telefonu kontaktowego i cel wyjazdu.
Czy zgoda notarialna jest obowiązkowa?
Nie jest powszechnie wymagana przez polskie prawo rodzinne. Notarialne poświadczenie podpisu może jednak ułatwić wykazanie autentyczności dokumentu.
Przed podróżą trzeba również sprawdzić wymagania państwa docelowego i tranzytowego. Niektóre państwa mogą wymagać określonej formy zgody, jej tłumaczenia lub dodatkowego poświadczenia. Odrębne zasady mogą stosować również przewoźnicy.
Nie należy zatem zakładać, że dokument wystarczający na gruncie polskiego prawa rodzinnego zawsze będzie wystarczający podczas podróży do dowolnego państwa.
Czy Straż Graniczna wymaga zgody drugiego rodzica?
Co do zasady polska Straż Graniczna nie wymaga rutynowego przedstawiania dodatkowego pisemnego zezwolenia drugiego rodzica, jeżeli dziecko podróżuje pod opieką jednego z rodziców i posiada ważny dokument uprawniający do przekroczenia granicy.
Nie oznacza to jednak, że rodzic może ignorować zasady wykonywania władzy rodzicielskiej.
Należy rozróżnić dwie kwestie: dokumenty wymagane do przekroczenia granicy oraz prawo rodzica do samodzielnego podjęcia decyzji o podróży.
Dziecko może posiadać ważny paszport lub dowód osobisty, a mimo to jego wyjazd może naruszać prawa drugiego rodzica.
W określonych sytuacjach funkcjonariusze mogą podejmować czynności wyjaśniające, zwłaszcza gdy istnieją okoliczności wskazujące na zagrożenie bezpieczeństwa dziecka lub możliwość bezprawnego wywiezienia go z kraju.
Informacje administracji publicznej dotyczące podróżowania małoletnich potwierdzają, że brak rutynowego obowiązku okazania zgody nie znosi zasad wynikających z prawa rodzinnego.
Gov.pl
Czy zgoda na wydanie paszportu oznacza zgodę na wyjazd?
Nie. Zgoda na wydanie dokumentu paszportowego i zgoda na konkretny wyjazd zagraniczny to odrębne kwestie.
Wydawanie paszportów dzieciom reguluje ustawa z 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych. Co do zasady uzyskanie paszportu dla małoletniego wymaga zgody obojga rodziców, chyba że zachodzi ustawowy wyjątek.
Jeżeli rodzice nie mogą dojść do porozumienia, możliwe jest uzyskanie odpowiedniego rozstrzygnięcia sądu.
Zgoda na wydanie paszportu nie oznacza jednak, że drugi rodzic akceptuje każdy późniejszy wyjazd dziecka, niezależnie od jego celu i długości.
Przykładowo ojciec mógł wyrazić zgodę na wydanie dziecku paszportu z myślą o wakacyjnych podróżach. Nie oznacza to automatycznie, że zgodził się na przeprowadzkę dziecka do innego państwa.
Podobnie zgoda na konkretny wyjazd nie zastępuje obowiązku posiadania odpowiedniego dokumentu podróży.
Drugi rodzic nie zgadza się na wyjazd dziecka – jak uzyskać zgodę sądu?
Jeżeli rodzice nie mogą porozumieć się w sprawie wyjazdu zagranicznego, rodzic planujący podróż może wystąpić do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka.
Podstawą prawną jest art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może wydać postanowienie zezwalające na wyjazd, zastępujące zgodę drugiego rodzica.
Postępowanie nie polega na ocenie, który rodzic ma rację w konflikcie. Najważniejszym kryterium rozstrzygnięcia jest dobro dziecka.
Do jakiego sądu złożyć wniosek?
Wniosek składa się co do zasady do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka.
Zgodnie z art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie dotyczy, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu. W sprawach transgranicznych należy dodatkowo ustalić, czy jurysdykcję posiada sąd polski.
Wniosek może złożyć samodzielnie rodzic, który chce uzyskać zgodę na wyjazd. Nie ma obowiązku korzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika.
Co powinien zawierać wniosek o zgodę na wyjazd dziecka?
We wniosku należy wskazać dane dziecka i rodziców, opisać planowaną podróż oraz wyjaśnić, dlaczego wyjazd jest zgodny z dobrem małoletniego.
Istotne informacje obejmują przede wszystkim termin wyjazdu i powrotu, państwo docelowe, cel podróży, warunki pobytu oraz sposób zapewnienia opieki.
Warto również opisać przyczyny braku porozumienia między rodzicami i przedstawić dotychczasowe próby uzyskania zgody.
Do wniosku można dołączyć odpis aktu urodzenia dziecka, orzeczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, korespondencję z drugim rodzicem oraz dokumenty potwierdzające planowaną podróż.
Jeżeli sprawa dotyczy przeprowadzki na stałe, potrzebne mogą być dodatkowe informacje dotyczące warunków mieszkaniowych, edukacji, zatrudnienia rodzica, opieki zdrowotnej oraz sposobu utrzymywania kontaktów dziecka z drugim rodzicem.
Ile kosztuje wniosek do sądu?
Od wniosku o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka pobiera się co do zasady opłatę stałą w wysokości 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
Mogą wystąpić dodatkowe koszty, na przykład związane z ustanowieniem pełnomocnika albo przeprowadzeniem określonych dowodów. Osoba spełniająca ustawowe warunki może ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych.
ELI
Ile trwa uzyskanie zgody sądu?
Przepisy nie przewidują jednego terminu, w którym sąd musi zakończyć każdą sprawę dotyczącą zgody na wyjazd dziecka.
Czas postępowania zależy między innymi od obciążenia sądu, stanowisk rodziców, konieczności przeprowadzenia dowodów oraz charakteru planowanej podróży.
Jeżeli wyjazd ma odbyć się w konkretnym terminie, wniosek należy złożyć z odpowiednim wyprzedzeniem. Nie warto rezerwować bezzwrotnych świadczeń turystycznych z założeniem, że sąd na pewno zdąży wydać korzystne rozstrzygnięcie.
W sytuacjach pilnych można rozważyć odpowiedni wniosek o zabezpieczenie, ale jego dopuszczalność i treść trzeba dostosować do okoliczności sprawy.
Co sąd bierze pod uwagę, wydając zgodę na wyjazd dziecka?
Podstawowym kryterium jest dobro dziecka, wynikające między innymi z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Przy krótkim wyjeździe turystycznym sąd może analizować bezpieczeństwo podróży, wiek i stan zdrowia dziecka, warunki zakwaterowania, termin wyjazdu oraz jego wpływ na obowiązki szkolne i kontakty z drugim rodzicem.
Znaczenie ma również charakter sprzeciwu. Jeżeli odmowa wynika wyłącznie z konfliktu między rodzicami i nie znajduje uzasadnienia w potrzebach dziecka, sąd może uznać, że wyjazd powinien zostać dopuszczony.
Nie oznacza to jednak, że każda odmowa zgody jest bezzasadna. Rodzic może mieć uzasadnione obawy dotyczące bezpieczeństwa, stanu zdrowia dziecka, warunków podróży albo ryzyka, że dziecko nie wróci w uzgodnionym terminie.
Przy planowanej przeprowadzce sąd powinien uwzględnić znacznie szerszy zakres okoliczności, ponieważ zmiana państwa zamieszkania może istotnie wpłynąć na życie dziecka.
Czy sąd pyta dziecko o zdanie?
Zgodnie z art. 95 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice powinni wysłuchać dziecko przed podjęciem decyzji w ważniejszych sprawach, jeżeli pozwalają na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości.
Również sąd opiekuńczy, na zasadach określonych w art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, powinien wysłuchać dziecko, jeśli spełnione są ustawowe warunki.
Stanowisko dziecka może mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia, ale nie zastępuje zgody rodziców ani decyzji sądu.
Wyjazd na wakacje a przeprowadzka dziecka za granicę
Z prawnego punktu widzenia istotne jest odróżnienie czasowej podróży od zmiany miejsca zamieszkania lub miejsca stałego pobytu dziecka.
| Wyjazd wakacyjny | Przeprowadzka za granicę |
| Pobyt przez określony czas | Zamiar długotrwałego lub stałego pobytu |
| Zwykle bez zmiany szkoły i środowiska życia | Może wymagać zmiany szkoły, mieszkania i codziennego otoczenia |
| Ocena bezpieczeństwa podróży i warunków pobytu | Ocena całej przyszłej sytuacji życiowej dziecka |
| Uzgodnienie konkretnej podróży | Uzgodnienie zmiany miejsca życia dziecka |
| Zwykle określona data powrotu | Brak założenia powrotu w krótkim terminie |
Zgoda na wakacje nie jest automatycznie zgodą na przeprowadzkę.
Przykładowo ojciec może wyrazić zgodę na dwutygodniowy wyjazd dziecka z matką do Hiszpanii. Jeżeli po zakończeniu wakacji matka postanowi pozostać tam z dzieckiem na stałe, może dojść do naruszenia uprawnień ojca.
W określonych okolicznościach takie zachowanie może zostać uznane za bezprawne zatrzymanie dziecka za granicą.
Co grozi za wyjazd z dzieckiem za granicę bez zgody drugiego rodzica?
Konsekwencje zależą od zakresu władzy rodzicielskiej, charakteru wyjazdu oraz zachowania rodzica po opuszczeniu Polski.
Nie każdy wyjazd bez wymaganej zgody stanowi przestępstwo. Naruszenie zasad wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej może jednak prowadzić do postępowania przed sądem rodzinnym.
Jeżeli zachowanie rodzica zagraża dobru dziecka, sąd może zastosować środki przewidziane w art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Znaczenie mogą mieć zwłaszcza próby ukrywania miejsca pobytu dziecka, uniemożliwianie kontaktów z drugim rodzicem, naruszanie wcześniejszych orzeczeń oraz działania prowadzące do trwałego zerwania relacji rodzinnych.
W szczególnie poważnych przypadkach może dojść również do międzynarodowego postępowania o powrót dziecka.
Czy wyjazd dziecka bez zgody jest przestępstwem?
Art. 211 Kodeksu karnego przewiduje odpowiedzialność za uprowadzenie lub zatrzymanie małoletniego poniżej 15 lat albo osoby nieporadnej ze względu na stan psychiczny lub fizyczny, wbrew woli osoby powołanej do opieki lub nadzoru. Przestępstwo to zagrożone jest karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.
Nie można jednak przyjąć, że każde wywiezienie dziecka bez zgody drugiego rodzica automatycznie wypełnia znamiona tego przestępstwa.
W przypadku rodzica posiadającego pełną władzę rodzicielską sam brak porozumienia co do wyjazdu co do zasady nie wystarcza do przypisania odpowiedzialności z art. 211 KK. Odmiennie może być oceniana sytuacja osoby pozbawionej władzy rodzicielskiej, mającej ją zawieszoną lub ograniczoną w zakresie istotnym dla sprawowania opieki.
Konieczna jest zatem indywidualna ocena uprawnień rodzica, treści orzeczeń sądowych oraz wszystkich okoliczności uprowadzenia lub zatrzymania dziecka.
Należy również odróżnić odpowiedzialność karną od cywilnoprawnej procedury powrotu dziecka na podstawie Konwencji haskiej. Możliwe jest uznanie zatrzymania dziecka za bezprawne w rozumieniu Konwencji, nawet gdy nie zachodzą przesłanki odpowiedzialności karnej z art. 211 KK.
Kodeks karny+2
Uprowadzenie rodzicielskie za granicę – kiedy można żądać powrotu dziecka?
W przypadku bezprawnego wywiezienia lub zatrzymania dziecka za granicą zastosowanie może znaleźć Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze 25 października 1980 r.
Konwencja służy przede wszystkim zapewnieniu szybkiego powrotu dziecka do państwa, w którym miało ono miejsce stałego pobytu przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem.
Zgodnie z art. 3 Konwencji uprowadzenie lub zatrzymanie jest bezprawne, jeżeli narusza prawo do opieki przysługujące na podstawie prawa państwa wcześniejszego miejsca stałego pobytu dziecka, a prawo to było faktycznie wykonywane albo byłoby wykonywane, gdyby nie doszło do uprowadzenia lub zatrzymania.
Konwencja dotyczy dzieci poniżej 16. roku życia i znajduje zastosowanie w relacjach między państwami związanymi jej postanowieniami.
Ważne jest, że postępowanie o powrót dziecka nie służy ostatecznemu ustaleniu, z którym rodzicem dziecko powinno mieszkać. Jego zasadniczym celem jest przywrócenie sytuacji sprzed bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania, tak aby właściwe organy mogły rozstrzygać o sprawach dziecka.
Portal Gov.pl+1
Czy sąd zawsze nakazuje powrót dziecka?
Nie. Konwencja haska przewiduje wyjątki od zasady niezwłocznego powrotu.
Na podstawie art. 13 Konwencji sąd może odmówić zarządzenia powrotu między innymi wówczas, gdy zostanie wykazane poważne ryzyko, że powrót narazi dziecko na szkodę fizyczną lub psychiczną albo w inny sposób postawi je w sytuacji nie do zniesienia.
Znaczenie może mieć również to, czy osoba żądająca powrotu rzeczywiście wykonywała prawo do opieki oraz czy wcześniej wyraziła zgodę na wyjazd lub późniejsze zatrzymanie dziecka.
Sąd może też uwzględnić sprzeciw dziecka, jeżeli osiągnęło ono wiek i stopień dojrzałości uzasadniający wzięcie jego stanowiska pod uwagę.
Zgodnie z art. 12 Konwencji istotny jest także upływ czasu. Jeżeli postępowanie wszczęto przed upływem roku od bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania, zasadą jest niezwłoczny powrót dziecka. Po upływie roku powrót nadal może zostać nakazany, ale sąd może uwzględnić fakt przystosowania się dziecka do nowego środowiska.
Dlatego w przypadku bezprawnego zatrzymania dziecka za granicą należy działać możliwie szybko.
Gov.pl+1
Drugi rodzic wywiózł dziecko za granicę bez zgody – co zrobić?
Jeżeli dziecko zostało wywiezione bez wymaganej zgody albo nie wróciło z uzgodnionego pobytu, należy ustalić, jakie środki prawne są dostępne w konkretnej sytuacji.
W pierwszej kolejności warto zabezpieczyć dokumenty potwierdzające zakres władzy rodzicielskiej, wcześniejsze ustalenia dotyczące podróży oraz okoliczności wyjazdu.
Praktyczne działania obejmują:
- Ustalenie miejsca pobytu dziecka. Należy zgromadzić dostępne informacje o państwie, miejscowości i adresie, pod którym dziecko może przebywać.
- Zabezpieczenie dokumentacji. Istotne będą akt urodzenia dziecka, orzeczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, korespondencja z drugim rodzicem i dokumenty potwierdzające uzgodniony termin powrotu.
- Ocenę możliwości zastosowania Konwencji haskiej. Trzeba ustalić wcześniejsze miejsce stałego pobytu dziecka, zakres praw rodzicielskich oraz państwo, w którym dziecko przebywa.
- Złożenie odpowiedniego wniosku. W sprawach objętych Konwencją haską możliwe jest skorzystanie z pomocy organu centralnego albo podjęcie działań przed właściwymi organami państwa pobytu dziecka.
- Rozważenie innych środków prawnych. W zależności od okoliczności mogą być potrzebne działania dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów z dzieckiem lub zawiadomienia organów ścigania.
W Polsce funkcję organu centralnego w sprawach objętych Konwencją haską pełni Ministerstwo Sprawiedliwości.
Szczegółowe informacje dotyczące procedury i formularzy znajdują się w serwisie Stop uprowadzeniom dzieci – sprawy uprowadzeniowe.
Portal Gov.pl
Czy można zapobiec wywiezieniu dziecka za granicę?
Jeżeli istnieje realna obawa, że drugi rodzic zamierza wywieźć dziecko za granicę bez wymaganej zgody, możliwe jest wystąpienie do sądu opiekuńczego o odpowiednie zabezpieczenie.
W zależności od okoliczności sąd może rozważyć środek polegający na zakazaniu wywozu dziecka poza granice Polski. Wniosek musi być dostosowany do konkretnej sprawy i odpowiednio uzasadniony.
Znaczenie mogą mieć na przykład wcześniejsze próby bezprawnego wyjazdu, zapowiedzi przeprowadzki bez porozumienia, ukrywanie planowanego miejsca pobytu albo inne działania wskazujące na zagrożenie dobra dziecka.
Samo przypuszczenie, że drugi rodzic mógłby kiedyś wyjechać, nie oznacza automatycznie podstaw do wydania zakazu.
W praktyce istotne jest również wykonanie orzeczenia. Informacje administracji publicznej wskazują na możliwość sądowego zabezpieczenia zakazującego wywozu dziecka oraz podjęcia odpowiednich działań dotyczących jego wykonania przez Straż Graniczną.
Gov.pl
Najczęściej zadawane pytania
Czy matka może wyjechać z dzieckiem za granicę bez zgody ojca?
Jeżeli ojciec posiada pełną władzę rodzicielską, wyjazd zagraniczny dziecka co do zasady wymaga jego zgody. W przypadku odmowy matka może wystąpić do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Czy ojciec może zabrać dziecko za granicę bez zgody matki?
Obowiązują takie same zasady. Jeżeli matka ma prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, ojciec powinien uzyskać jej zgodę lub odpowiednie orzeczenie sądu.
Czy po rozwodzie potrzebna jest zgoda drugiego rodzica na wakacje za granicą?
Tak, jeżeli drugi rodzic zachował pełną władzę rodzicielską albo odpowiednie uprawnienie do współdecydowania o wyjazdach. Sam rozwód nie znosi obowiązku wspólnego rozstrzygania istotnych spraw dziecka.
Czy można wyjechać z dzieckiem za granicę przy ograniczonej władzy rodzicielskiej drugiego rodzica?
Zależy to od treści orzeczenia sądu. Jeżeli drugi rodzic nadal ma prawo współdecydowania o wyjazdach lub miejscu pobytu dziecka, jego zgoda może być wymagana.
Czy potrzebna jest zgoda ojca na wyjazd dziecka za granicę na dowód osobisty?
Ważny dowód osobisty jest dokumentem podróży honorowanym w określonych państwach, ale nie zastępuje zgody drugiego rodzica wymaganej przez prawo rodzinne.
Czy zgoda na wyjazd dziecka za granicę musi być u notariusza?
Polskie prawo nie przewiduje powszechnego obowiązku notarialnej formy zgody na podróż. Warto jednak uzyskać zgodę pisemną i sprawdzić wymagania państwa docelowego oraz przewoźnika.
Czy dziecko może wyjechać za granicę bez zgody rodzica, który nie płaci alimentów?
Sam brak płacenia alimentów nie pozbawia rodzica władzy rodzicielskiej. Jeżeli nadal ma prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, jego zgoda może być konieczna.
Czy zgoda na paszport wystarcza na przeprowadzkę za granicę?
Nie. Zgoda na wydanie paszportu nie jest automatycznie zgodą na zmianę miejsca zamieszkania dziecka.
Ile kosztuje uzyskanie zgody sądu na wyjazd dziecka?
Opłata od wniosku o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka wynosi co do zasady 100 zł. Mogą wystąpić dodatkowe koszty postępowania lub pomocy prawnej.
Czy dziecko może samo zdecydować o wyjeździe za granicę?
Stanowisko dziecka powinno być uwzględniane stosownie do jego wieku i dojrzałości, ale nie zastępuje wymaganej zgody rodziców ani orzeczenia sądu.
Czy wyjazd dziecka bez zgody drugiego rodzica zawsze jest uprowadzeniem?
Nie. Ocena zależy od zakresu uprawnień rodzicielskich i okoliczności sprawy. Należy też odróżnić bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka w rozumieniu Konwencji haskiej od przestępstwa z art. 211 Kodeksu karnego.
Pomoc radcy prawnego w sprawach wyjazdów zagranicznych dzieci
Spory dotyczące zagranicznych wyjazdów dzieci mogą wymagać analizy wyroku rozwodowego, zakresu władzy rodzicielskiej, wcześniejszych ustaleń między rodzicami oraz przepisów międzynarodowych. Szczególnie istotna jest pomoc prawna w sprawach dotyczących planowanej przeprowadzki, ryzyka bezprawnego wywiezienia dziecka lub odmowy jego powrotu do Polski.
Radca prawny zajmujący się prawem rodzinnym może pomóc w przygotowaniu wniosku o zgodę zastępczą sądu, ocenie możliwości uzyskania zabezpieczenia, a także w podjęciu odpowiednich działań w przypadku międzynarodowego uprowadzenia rodzicielskiego.
Na szukajradcy.pl można znaleźć radców prawnych zajmujących się sprawami rodzinnymi, w tym dotyczącymi władzy rodzicielskiej, kontaktów z dzieckiem i wyjazdów zagranicznych.
Podstawa prawna i źródła
Stan prawny: 5 listopada 2026 r.
- Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 236, z późn. zm.) – w szczególności art. 58, art. 95, art. 97, art. 107, art. 109, art. 111 i art. 113.
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – w szczególności art. 569, art. 576 oraz przepisy o postępowaniu zabezpieczającym.
- Ustawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych – przepisy dotyczące wydawania dokumentów paszportowych małoletnim.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 1342, z późn. zm.) – art. 211.
- Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – art. 23 pkt 1.
- Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze 25 października 1980 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 108, poz. 528) – w szczególności art. 3, 4, 12 i 13.
- Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę.
- Postanowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 1985 r., III CRN 19/85 – dotyczące zgody obojga rodziców na wakacyjny wyjazd dziecka za granicę.
- Orzeczenie Sądu Najwyższego z 10 listopada 1971 r., III CZP 69/71 – dotyczące wyjazdu małoletniego za granicę na pobyt stały.
- Ministerstwo Sprawiedliwości – „Stop uprowadzeniom dzieci”, informacje o zgodzie rodziców na wyjazd zagraniczny, właściwości sądu opiekuńczego i procedurach na podstawie Konwencji haskiej.
- Administracja publiczna – materiały dotyczące podróżowania małoletnich – informacje o dokumentach podróży, kontroli granicznej i możliwości zabezpieczenia zakazu wywozu dziecka za granicę.
