Podstawowe obowiązki pracownika określa art. 100 Kodeksu pracy. Pracownik musi wykonywać pracę sumiennie i starannie, stosować się do poleceń przełożonych, przestrzegać czasu pracy, regulaminu, przepisów BHP oraz dbać o dobro zakładu pracy. Obowiązki pracownika wynikają też z innych przepisów, z umowy o pracę i z regulaminów obowiązujących u pracodawcy.
W tym przewodniku omawiamy wszystkie najważniejsze obowiązki pracownika, ich granice, czyli to, czego pracodawca żądać nie może, oraz konsekwencje ich naruszenia.
W skrócie
- Podstawa: art. 100 Kodeksu pracy, a ponadto przepisy o BHP, zakazie konkurencji, usprawiedliwianiu nieobecności i ochronie tajemnic.
- Sumienność i polecenia: pracownik wykonuje polecenia związane z pracą, chyba że są sprzeczne z prawem lub umową o pracę.
- Czas pracy i porządek: obowiązek przestrzegania ustalonego czasu pracy oraz regulaminu pracy.
- BHP: udział w szkoleniach, badaniach lekarskich, stosowanie środków ochrony i zgłaszanie zagrożeń.
- Lojalność: dbanie o dobro pracodawcy, ochrona jego mienia i tajemnicy.
- Nieobecność: trzeba ją zgłosić najpóźniej w drugim dniu.
- Konsekwencje naruszeń: kary porządkowe, odpowiedzialność materialna, a przy ciężkim naruszeniu nawet zwolnienie dyscyplinarne.
Katalog obowiązków pracownika (art. 100 Kodeksu pracy)
Zgodnie z art. 100 Kodeksu pracy pracownik jest obowiązany wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę.
Pracownik jest obowiązany w szczególności:
- przestrzegać czasu pracy ustalonego w zakładzie pracy,
- przestrzegać regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie pracy porządku,
- przestrzegać przepisów i zasad BHP, a także przepisów przeciwpożarowych,
- dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę,
- przestrzegać tajemnicy określonej w odrębnych przepisach,
- przestrzegać w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego.
To katalog przykładowy, co pokazują słowa „w szczególności”. Dalsze obowiązki mogą wynikać z umowy o pracę, regulaminu pracy, zakresu obowiązków na stanowisku oraz z przepisów szczególnych.
Sumienne i staranne wykonywanie pracy
To podstawowy obowiązek pracownika:
- sumienność oznacza zaangażowanie i rzetelność, czyli wykonywanie pracy zgodnie z jej celem, najlepiej jak potrafi pracownik,
- staranność oznacza wykonywanie pracy zgodnie z zasadami fachowymi, wiedzą i doświadczeniem wymaganymi na danym stanowisku.
Pracownik odpowiada za staranne działanie, a nie za osiągnięcie określonego rezultatu. Zakres jego zadań wynika z umowy o pracę i zakresu obowiązków, z którym pracodawca powinien go zapoznać.
Polecenia przełożonych – kiedy trzeba je wykonać, a kiedy nie
Pracownik musi wykonywać polecenia przełożonych, które spełniają trzy warunki:
- dotyczą pracy, czyli mieszczą się w rodzaju pracy określonym w umowie,
- nie są sprzeczne z przepisami prawa,
- nie są sprzeczne z umową o pracę.
Pracownik może odmówić wykonania polecenia, jeśli:
- jest ono niezgodne z prawem, np. polecenie sfałszowania dokumentów,
- dotyczy spraw prywatnych przełożonego, niezwiązanych z pracą,
- jego wykonanie stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia, a pracownik nie może usunąć tego zagrożenia (art. 210 Kodeksu pracy).
Przy bezpośrednim zagrożeniu pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego. Za ten czas zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Pracodawca może też powierzyć pracownikowi inną pracę niż umówiona na okres do 3 miesięcy w roku kalendarzowym, ale tylko w uzasadnionych przypadkach. Nie może to powodować obniżenia wynagrodzenia, a praca musi odpowiadać kwalifikacjom pracownika (art. 42 § 4 Kodeksu pracy).
Czas pracy, regulamin i porządek
Pracownik jest obowiązany:
- przychodzić do pracy punktualnie i nie opuszczać jej przed czasem bez zgody przełożonego,
- potwierdzać obecność w sposób przyjęty u pracodawcy, np. przez listę obecności czy system elektroniczny,
- przestrzegać regulaminu pracy, jeśli pracodawca go wprowadził, a także innych wewnętrznych zasad porządkowych, np. dotyczących przerw czy korzystania z pomieszczeń.
Szczegółowe zasady, m.in. sposób potwierdzania obecności i usprawiedliwiania nieobecności, określa regulamin pracy. Pracodawca powinien zapoznać z nim pracownika przed rozpoczęciem pracy.
Obowiązki w zakresie BHP
Przestrzeganie przepisów i zasad BHP to podstawowy obowiązek pracownika (art. 211 Kodeksu pracy). Pracownik musi w szczególności:
- znać przepisy i zasady BHP, brać udział w szkoleniach i instruktażach oraz poddawać się egzaminom sprawdzającym,
- wykonywać pracę zgodnie z przepisami i zasadami BHP oraz stosować się do poleceń i wskazówek przełożonych w tym zakresie,
- dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz o porządek na stanowisku pracy,
- stosować środki ochrony zbiorowej i indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze zgodnie z przeznaczeniem,
- poddawać się badaniom lekarskim wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz stosować się do wskazań lekarskich,
- niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym wypadku przy pracy albo zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego, a także ostrzec współpracowników i inne osoby o grożącym niebezpieczeństwie,
- współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących BHP.
Naruszenie przepisów BHP może być podstawą kary porządkowej, w tym kary pieniężnej, a przy rażącym naruszeniu nawet rozwiązania umowy bez wypowiedzenia.
Dbałość o dobro zakładu i ochrona mienia
Obowiązek dbałości o dobro zakładu pracy to w praktyce obowiązek lojalności wobec pracodawcy. Obejmuje m.in.:
- ochronę mienia pracodawcy: sprzętu, narzędzi, pojazdów służbowych, materiałów,
- unikanie działań szkodzących pracodawcy, np. jego dobremu imieniu czy interesom gospodarczym,
- informowanie przełożonych o nieprawidłowościach i zagrożeniach dla mienia pracodawcy.
Lojalność nie oznacza jednak zakazu krytyki ani obowiązku tolerowania nieprawidłowości. Zgłaszanie naruszeń prawa, w tym w trybie ustawy o ochronie sygnalistów, jest chronione.
Tajemnica i poufność
Pracownik musi zachować w tajemnicy:
- informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, wynikające z art. 100 Kodeksu pracy,
- tajemnice ustawowe związane ze stanowiskiem, np. tajemnicę bankową, lekarską, skarbową czy informacje niejawne,
- tajemnicę przedsiębiorstwa w rozumieniu ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Jej naruszenie może rodzić odpowiedzialność także po ustaniu zatrudnienia,
- dane osobowe, do których ma dostęp w związku z pracą, przetwarzane wyłącznie zgodnie z upoważnieniem pracodawcy i RODO.
Pracodawca może dodatkowo zawrzeć z pracownikiem umowę o zachowaniu poufności, która precyzuje zakres chronionych informacji.
Zakaz konkurencji
Kodeks pracy nie zakazuje ogólnie pracy u kilku pracodawców ani prowadzenia działalności gospodarczej. Pracodawca może jednak zawrzeć z pracownikiem umowę o zakazie konkurencji (art. 101¹–101⁴ Kodeksu pracy):
- w trakcie zatrudnienia: pracownik nie może prowadzić działalności konkurencyjnej ani świadczyć pracy na rzecz konkurenta. Taka umowa nie wymaga odszkodowania,
- po ustaniu zatrudnienia: dotyczy pracowników mających dostęp do szczególnie ważnych informacji. Umowa musi określać okres obowiązywania zakazu i odszkodowanie dla pracownika, nie niższe niż 25% wynagrodzenia otrzymanego przed ustaniem stosunku pracy, za okres odpowiadający czasowi obowiązywania zakazu.
Umowa o zakazie konkurencji wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności. Złamanie zakazu w trakcie zatrudnienia może być podstawą do rozwiązania umowy i dochodzenia odszkodowania przez pracodawcę.
Odrębne ograniczenia dodatkowego zatrudnienia przewidują przepisy szczególne, np. dla urzędników i członków korpusu służby cywilnej.
Nieobecność w pracy i zwolnienie lekarskie
Pracownik ma obowiązek:
- uprzedzić pracodawcę o niemożności stawienia się do pracy, jeśli przyczyna jest z góry znana lub możliwa do przewidzenia,
- niezwłocznie zawiadomić pracodawcę o przyczynie nieobecności i przewidywanym okresie jej trwania, nie później niż w drugim dniu nieobecności,
- usprawiedliwić nieobecność, np. zwolnieniem lekarskim, które dziś trafia do pracodawcy elektronicznie (e-ZLA), albo innym dokumentem wskazanym w przepisach.
W trakcie zwolnienia lekarskiego pracownik musi wykorzystywać je zgodnie z celem, czyli na leczenie i powrót do zdrowia. Wykonywanie w tym czasie pracy zarobkowej albo zachowania niezgodne z celem zwolnienia mogą prowadzić do utraty prawa do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia. ZUS i pracodawca mogą kontrolować prawidłowość jego wykorzystywania.
Nieusprawiedliwiona nieobecność to naruszenie obowiązków pracowniczych. Kilkudniowa nieusprawiedliwiona nieobecność może nawet uzasadniać zwolnienie dyscyplinarne.
Obowiązki przy pracy zdalnej
Pracownik pracujący zdalnie ma te same podstawowe obowiązki co pracujący w biurze. Dodatkowo musi m.in.:
- potwierdzić w oświadczeniu, że na stanowisku pracy zdalnej, w miejscu wskazanym przez siebie i uzgodnionym z pracodawcą, zapewnione są bezpieczne i higieniczne warunki pracy,
- przestrzegać zasad ochrony danych i informacji określonych przez pracodawcę,
- stosować się do zasad kontroli pracy zdalnej, np. w zakresie BHP czy ochrony informacji,
- pracować w miejscu uzgodnionym z pracodawcą.
Nadgodziny, kontrola trzeźwości, badania lekarskie
- Nadgodziny: pracownik ma obowiązek wykonywać pracę w godzinach nadliczbowych w razie prowadzenia akcji ratowniczej lub usuwania awarii albo w razie szczególnych potrzeb pracodawcy (art. 151 Kodeksu pracy). Pracodawca musi przestrzegać limitów i wypłacić dodatki albo udzielić czasu wolnego. Niektórych grup pracowników, np. kobiet w ciąży, nie wolno zatrudniać w nadgodzinach.
- Kontrola trzeźwości: jeśli pracodawca wprowadził prewencyjną kontrolę trzeźwości zgodnie z przepisami, pracownik powinien się jej poddać. Stawienie się do pracy po alkoholu to ciężkie naruszenie obowiązków.
- Badania lekarskie: pracownik musi poddawać się badaniom okresowym i kontrolnym. Bez aktualnego orzeczenia nie może być dopuszczony do pracy.
Obowiązki przy zakończeniu zatrudnienia
Gdy umowa o pracę się kończy, pracownik:
- wykonuje pracę w okresie wypowiedzenia, chyba że pracodawca zwolni go z tego obowiązku,
- przekazuje obowiązki i powierzone dokumenty w sposób ustalony z pracodawcą,
- zwraca mienie pracodawcy, np. laptop, telefon, klucze, karty dostępu, samochód służbowy,
- dotrzymuje zakazu konkurencji po ustaniu zatrudnienia, jeśli zawarł taką umowę, oraz nadal chroni tajemnicę przedsiębiorstwa.
Co grozi za naruszenie obowiązków
Kary porządkowe (art. 108 i nast. Kodeksu pracy)
Za nieprzestrzeganie ustalonej organizacji i porządku w pracy, przepisów BHP i przeciwpożarowych oraz przyjętego sposobu potwierdzania przybycia i obecności w pracy pracodawca może zastosować:
- karę upomnienia,
- karę nagany,
- karę pieniężną, ale tylko za określone naruszenia: przepisów BHP lub przeciwpożarowych, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub po użyciu alkoholu albo spożywanie alkoholu w czasie pracy.
Kara porządkowa podlega ograniczeniom czasowym:
- można ją nałożyć tylko w ciągu 2 tygodni od dowiedzenia się o naruszeniu i nie później niż 3 miesiące od jego popełnienia,
- przed ukaraniem pracodawca musi wysłuchać pracownika,
- pracownik może złożyć sprzeciw w ciągu 7 dni od zawiadomienia o karze, a potem zwrócić się do sądu pracy.
Odpowiedzialność materialna (art. 114 i nast. Kodeksu pracy)
Pracownik odpowiada za szkodę wyrządzoną pracodawcy wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków:
- przy winie nieumyślnej odpowiada do wysokości rzeczywistej straty, ale nie więcej niż trzykrotność miesięcznego wynagrodzenia,
- przy winie umyślnej odpowiada w pełnej wysokości,
- za mienie powierzone z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się, np. gotówkę, narzędzia czy samochód, odpowiada w pełnej wysokości.
Obowiązek wykazania winy pracownika i wysokości szkody spoczywa na pracodawcy.
Rozwiązanie umowy
- Za wypowiedzeniem, jeśli pracodawca ma uzasadnioną przyczynę, np. niewywiązywanie się z obowiązków.
- Bez wypowiedzenia z winy pracownika (art. 52 Kodeksu pracy), m.in. przy ciężkim naruszeniu podstawowych obowiązków pracowniczych, np. stawieniu się do pracy w stanie nietrzeźwości, kradzieży mienia czy porzuceniu pracy. Pracodawca może to zrobić tylko w ciągu miesiąca od dowiedzenia się o naruszeniu.
Prawa pracownika – gdzie kończą się obowiązki
Obowiązki pracownika mają swoje granice. Pracownik:
- nie musi wykonywać poleceń niezgodnych z prawem ani umową,
- może powstrzymać się od pracy przy bezpośrednim zagrożeniu dla życia lub zdrowia,
- nie musi tolerować mobbingu ani dyskryminacji. To pracodawca ma obowiązek im przeciwdziałać,
- ma prawo do wynagrodzenia, urlopu, odpoczynku i bezpiecznych warunków pracy,
- może zgłaszać naruszenia prawa jako sygnalista i korzysta wtedy z ochrony przed odwetem.
O tym, co musi zapewnić druga strona, piszemy w artykule o obowiązkach pracodawcy.
Kiedy warto skorzystać z pomocy radcy prawnego
Pomoc radcy prawnego jest szczególnie przydatna, gdy:
- otrzymałeś karę porządkową i chcesz złożyć sprzeciw lub odwołać się do sądu pracy,
- pracodawca domaga się odszkodowania za szkodę, np. w powierzonym mieniu,
- zostałeś zwolniony dyscyplinarnie i uważasz, że zarzuty są niezasadne. Na odwołanie do sądu pracy masz tylko 21 dni,
- masz podpisać umowę o zakazie konkurencji albo poufności i chcesz ocenić jej warunki,
- pracodawca wydaje polecenia budzące wątpliwości co do zgodności z prawem,
- jesteś pracodawcą i chcesz prawidłowo ukarać pracownika albo rozwiązać z nim umowę.
W wyszukiwarce szukajradcy.pl znajdziesz radców prawnych z Twojego miasta, którzy zajmują się prawem pracy.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są podstawowe obowiązki pracownika?
Według art. 100 Kodeksu pracy pracownik ma obowiązek sumiennie i starannie wykonywać pracę, stosować się do poleceń przełożonych oraz przestrzegać czasu pracy, regulaminu i przepisów BHP. Musi też dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie, przestrzegać tajemnicy i zasad współżycia społecznego.
Czy pracownik musi wykonać każde polecenie przełożonego?
Nie. Tylko polecenia, które dotyczą pracy i nie są sprzeczne z prawem ani z umową o pracę.
Do kiedy trzeba poinformować pracodawcę o nieobecności?
Niezwłocznie, nie później niż w drugim dniu nieobecności.
Czy można pracować u dwóch pracodawców?
Co do zasady tak, chyba że łączy Cię z pracodawcą umowa o zakazie konkurencji albo ograniczenia wynikają z przepisów szczególnych.
Za co pracodawca może nałożyć karę pieniężną?
Tylko za naruszenie przepisów BHP lub przeciwpożarowych, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy po alkoholu lub w stanie nietrzeźwości albo spożywanie alkoholu w czasie pracy.
Ile pracownik zapłaci za szkodę wyrządzoną pracodawcy?
Przy winie nieumyślnej maksymalnie trzykrotność miesięcznego wynagrodzenia. Przy winie umyślnej i za mienie powierzone pracownik odpowiada w pełnej wysokości.
Czy pracownik musi zostawać po godzinach?
Tak, w razie akcji ratowniczej, usuwania awarii lub szczególnych potrzeb pracodawcy, ale w granicach limitów i za dodatkowym wynagrodzeniem albo czasem wolnym. Niektóre grupy pracowników są z tego obowiązku wyłączone.
Co grozi za pracę podczas zwolnienia lekarskiego?
Utrata prawa do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia. W niektórych przypadkach także konsekwencje dyscyplinarne.
Kiedy pracodawca może zwolnić pracownika dyscyplinarnie?
M.in. przy ciężkim naruszeniu podstawowych obowiązków pracowniczych, np. przy pracy po alkoholu, kradzieży czy porzuceniu pracy. Musi to zrobić w ciągu miesiąca od dowiedzenia się o naruszeniu.
Ile mam czasu na odwołanie od zwolnienia?
21 dni od doręczenia pisma o wypowiedzeniu lub rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia.
Podstawa prawna i źródła
Akty prawne
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – m.in. art. 22¹ᶜ, 42, 52, 67¹⁸ i nast., 100, 101¹–101⁴, 108–113, 114–127, 151, 210, 211, 264
- Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 grudnia 2015 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy
- Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa – art. 17
- Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji – art. 11
- Ustawa z dnia 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów
