Dziecko w polskim prawie to każda osoba do ukończenia 18 lat. Ma prawa, które chronią jego życie, zdrowie, godność i rozwój, oraz obowiązki: wobec rodziców, w szkole i wobec innych ludzi. Najważniejsze źródła praw dziecka to Konstytucja RP, Konwencja o prawach dziecka i Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
Wyjaśniamy, jakie prawa i obowiązki ma dziecko, jak zmieniają się one wraz z wiekiem i gdzie szukać pomocy, gdy prawa dziecka są naruszane.
W skrócie
- Kto jest dzieckiem: każda osoba do ukończenia 18 lat.
- Najważniejsze prawa: prawo do życia i ochrony zdrowia, wychowania w rodzinie, nauki, wyrażania własnego zdania, ochrony przed przemocą, prywatności.
- Najważniejsze obowiązki: szacunek wobec rodziców, posłuszeństwo w granicach władzy rodzicielskiej, pomoc w domu, nauka (obowiązek szkolny i obowiązek nauki), przestrzeganie prawa.
- Wiek ma znaczenie: inne uprawnienia i odpowiedzialność ma 10-latek, a inne 13-, 16- czy 17-latek.
- Pomoc: Rzecznik Praw Dziecka (800 12 12 12), telefon zaufania dla dzieci i młodzieży (116 111), szkoła, sąd rodzinny.
Skąd się biorą prawa dziecka
Prawa dziecka wynikają z kilku aktów prawnych:
- Konstytucja RP gwarantuje, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją, a przy ustalaniu praw dziecka trzeba w miarę możliwości wysłuchać dziecko i uwzględnić jego zdanie (art. 72 Konstytucji).
- Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez ONZ w 1989 r. i ratyfikowana przez Polskę w 1991 r., to najważniejszy międzynarodowy dokument o prawach dziecka.
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy reguluje relacje między dziećmi a rodzicami, władzę rodzicielską i obowiązek alimentacyjny.
- Ustawy szczególne, m.in. Prawo oświatowe, Kodeks cywilny, ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka, przepisy o ochronie zdrowia i o przeciwdziałaniu przemocy domowej.
Nadrzędną zasadą, która przewija się przez wszystkie te przepisy, jest dobro dziecka.
Najważniejsze prawa dziecka
Prawa dziecka najłatwiej podzielić na kilka grup.
Prawa osobiste
- prawo do życia i rozwoju,
- prawo do tożsamości: imienia, nazwiska, obywatelstwa i wiedzy o swoim pochodzeniu,
- prawo do godności i szacunku,
- prawo do prywatności, czyli ochrony korespondencji, życia prywatnego i wizerunku,
- prawo do swobody myśli, sumienia i wyznania, przy czym rodzice mają prawo zapewnić dziecku wychowanie zgodne ze swoimi przekonaniami, uwzględniając stopień jego dojrzałości.
Prawo do wychowania w rodzinie
- dziecko ma prawo wychowywać się w rodzinie i utrzymywać kontakt z obojgiem rodziców, także wtedy, gdy rodzice nie mieszkają razem,
- rozdzielenie dziecka z rodzicami jest możliwe tylko na podstawie orzeczenia sądu i tylko wtedy, gdy wymaga tego dobro dziecka,
- dziecko pozbawione opieki rodziców ma prawo do szczególnej ochrony i pomocy państwa, np. w formie rodziny zastępczej.
Prawa socjalne i do rozwoju
- prawo do ochrony zdrowia i świadczeń zdrowotnych,
- prawo do nauki: bezpłatnej nauki w szkołach publicznych,
- prawo do odpowiednich warunków życia oraz utrzymania, czyli alimentów od rodziców,
- prawo do odpoczynku, zabawy i udziału w kulturze.
Prawo do ochrony
- prawo do ochrony przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją,
- zakaz kar cielesnych. Osobom wykonującym władzę rodzicielską, sprawującym opiekę lub pieczę nad dzieckiem zabrania się stosowania kar cielesnych (art. 96¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego),
- ochrona przed pracą zagrażającą zdrowiu i rozwojowi. Zatrudnianie dzieci jest mocno ograniczone przepisami.
Prawa obywatelskie
- prawo do wyrażania własnego zdania w sprawach, które go dotyczą, i do tego, by to zdanie było brane pod uwagę stosownie do wieku i dojrzałości,
- prawo do informacji,
- prawo do stowarzyszania się, np. w samorządzie uczniowskim czy organizacjach młodzieżowych.
Obowiązki dziecka
Prawo nakłada na dzieci także obowiązki, choć jest ich mniej niż praw i są dostosowane do wieku.
Obowiązki wobec rodziców
Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że:
- rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się (art. 87),
- dziecko pozostające pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo (art. 95 § 2). Posłuszeństwo ma jednak granice: nie obejmuje poleceń sprzecznych z prawem ani szkodzących dziecku,
- dziecko, które mieszka u rodziców i pozostaje na ich utrzymaniu, ma obowiązek pomagać im we wspólnym gospodarstwie (art. 91 § 1). Chodzi o pomoc stosowną do wieku i możliwości, np. w obowiązkach domowych.
Rodzice przed podjęciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeśli pozwala na to jego rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Powinni też w miarę możliwości uwzględniać jego rozsądne życzenia (art. 95 § 4).
Obowiązek nauki
- obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego w roku, w którym dziecko kończy 6 lat,
- obowiązek szkolny: uczęszczanie do szkoły podstawowej, od 7 roku życia do jej ukończenia, nie dłużej jednak niż do 18 lat,
- obowiązek nauki: po ukończeniu szkoły podstawowej nauka trwa do 18 lat, np. w szkole ponadpodstawowej lub w formie przygotowania zawodowego.
Za realizację obowiązku szkolnego i obowiązku nauki odpowiadają przede wszystkim rodzice.
Inne obowiązki
- przestrzeganie prawa: przepisów ruchu drogowego, zakazów dotyczących alkoholu czy wyrobów tytoniowych,
- szacunek wobec innych ludzi i ich własności,
- obowiązek alimentacyjny w przyszłości. Dorosłe dzieci mogą mieć obowiązek wspierania rodziców, jeśli ci znajdą się w niedostatku.
Prawa i obowiązki dziecka w szkole
Szczegółowe prawa i obowiązki ucznia określa statut szkoły, w ramach przepisów Prawa oświatowego.
Prawa ucznia obejmują m.in.:
- prawo do jawnej i umotywowanej oceny postępów w nauce,
- prawo do bezpiecznych warunków nauki i opieki w czasie zajęć,
- prawo do pomocy psychologiczno-pedagogicznej,
- prawo do poszanowania godności i ochrony przed przemocą,
- prawo do swobodnego wyrażania myśli i przekonań, jeśli nie naruszają dóbr innych osób,
- prawo do udziału w samorządzie uczniowskim.
Obowiązki ucznia obejmują m.in.:
- systematyczne uczęszczanie na zajęcia i przygotowywanie się do nich,
- przestrzeganie statutu i regulaminów szkoły,
- szacunek wobec nauczycieli, pracowników szkoły i innych uczniów,
- dbanie o mienie szkoły oraz o bezpieczeństwo swoje i innych.
Jeśli uczeń uważa, że naruszono jego prawa, np. przy wystawieniu oceny, może skorzystać z procedur przewidzianych w statucie: zwrócić się do wychowawcy, dyrektora, rzecznika praw ucznia, jeśli szkoła go ma, albo złożyć skargę do kuratorium oświaty.
Prawa i obowiązki dziecka a wiek – zestawienie
| Wiek | Co się zmienia |
| od urodzenia | pełnia praw dziecka: do życia, ochrony zdrowia, wychowania w rodzinie, utrzymania przez rodziców |
| 6 lat | obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego |
| 7 lat | początek obowiązku szkolnego |
| do 13 lat | brak zdolności do czynności prawnych, więc umowy w imieniu dziecka zawierają rodzice. Dziecko nie ponosi odpowiedzialności cywilnej za wyrządzone szkody, za które mogą odpowiadać osoby zobowiązane do nadzoru |
| 13 lat | ograniczona zdolność do czynności prawnych: dziecko może samodzielnie zawierać umowy w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego i rozporządzać swoim zarobkiem. Za czyny zabronione może odpowiadać na zasadach przewidzianych dla nieletnich |
| 15 lat | możliwość zatrudnienia jako pracownik młodociany, na szczególnych zasadach. W wyjątkowych przypadkach, za najcięższe przestępstwa, możliwa odpowiedzialność karna jak dorosły |
| 16 lat | przy badaniu lub zabiegu lekarskim, poza zgodą rodzica, potrzebna jest także zgoda pacjenta, tzw. zgoda kumulatywna. Kobieta po ukończeniu 16 lat może za zgodą sądu zawrzeć małżeństwo, z ważnych powodów |
| 17 lat | co do zasady pełna odpowiedzialność karna za przestępstwa. Możliwość uzyskania prawa jazdy kategorii B, na szczególnych zasadach |
| 18 lat | pełnoletność: pełna zdolność do czynności prawnych, koniec władzy rodzicielskiej i obowiązku nauki |
Ukończenie 18 lat nie kończy automatycznie obowiązku alimentacyjnego rodziców. Rodzice muszą utrzymywać dziecko, dopóki nie jest ono w stanie utrzymać się samodzielnie, np. w czasie nauki.
Dziecko w sądzie – prawo do bycia wysłuchanym
W sprawach, które dotyczą dziecka, np. o rozwód rodziców, władzę rodzicielską czy kontakty, sąd wysłuchuje dziecko, jeśli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Uwzględnia przy tym w miarę możliwości jego rozsądne życzenia.
Wysłuchanie odbywa się poza salą sądową, w warunkach przyjaznych dziecku, często w specjalnym pokoju przesłuchań. Dziecko nie musi wybierać między rodzicami, a jego zdanie jest jednym z elementów, które sąd bierze pod uwagę.
W niektórych sprawach, gdy interesy dziecka i rodziców mogą być sprzeczne, sąd ustanawia dla dziecka kuratora, który reprezentuje jego interesy.
Odpowiedzialność dziecka za swoje czyny
- Odpowiedzialność za szkody (cywilna): dziecko poniżej 13 lat nie odpowiada za wyrządzone szkody, ale mogą za nie odpowiadać rodzice lub inne osoby zobowiązane do nadzoru, jeśli nie dopełnili tego obowiązku. Starsze dziecko może odpowiadać samo, jeśli działało z rozeznaniem.
- Czyny zabronione: wobec nieletnich od 10 lat, którzy wykazują przejawy demoralizacji, oraz wobec nieletnich od 13 lat, którzy popełnili czyn karalny, sąd rodzinny może zastosować środki wychowawcze, poprawcze lub lecznicze. Sprawy te reguluje ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.
- Odpowiedzialność karna: co do zasady od 17 lat, a w wyjątkowych przypadkach, za najcięższe przestępstwa, od 15 lat.
Obowiązki rodziców wobec dziecka
Prawa dziecka idą w parze z obowiązkami rodziców. Rodzice mają obowiązek:
- troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je do pracy odpowiednio do jego uzdolnień,
- wykonywać władzę rodzicielską tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny,
- utrzymywać dziecko, czyli płacić alimenty, dopóki nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie,
- zarządzać majątkiem dziecka z należytą starannością,
- reprezentować dziecko, np. przy zawieraniu umów czy w sprawach urzędowych.
Jeśli rodzice nie wywiązują się ze swoich obowiązków, sąd rodzinny może ograniczyć, zawiesić lub odebrać im władzę rodzicielską.
Gdzie szukać pomocy
Jeśli prawa dziecka są naruszane, pomoc można uzyskać m.in.:
- Rzecznik Praw Dziecka: dziecięcy telefon zaufania 800 12 12 12 (bezpłatny),
- Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży: 116 111 (bezpłatny),
- w szkole: u wychowawcy, pedagoga lub psychologa szkolnego, dyrektora,
- w ośrodku pomocy społecznej: zwłaszcza w sytuacjach przemocy domowej, w tym w ramach procedury „Niebieskiej Karty”,
- w sądzie rodzinnym: każdy może zawiadomić sąd o sytuacji, która zagraża dobru dziecka,
- na policji: w razie przemocy lub bezpośredniego zagrożenia, pod numerem 112.
Kiedy warto skorzystać z pomocy radcy prawnego
Sprawy dotyczące dzieci są delikatne i często wymagają szybkiego działania. Pomoc radcy prawnego przydaje się szczególnie, gdy:
- trwa sprawa o władzę rodzicielską, kontakty lub miejsce zamieszkania dziecka, np. po rozwodzie,
- trzeba ustalić lub zmienić alimenty na dziecko,
- dziecko jest ofiarą przemocy albo istnieje podejrzenie, że jego dobro jest zagrożone,
- dziecko stało się stroną sprawy, np. o odszkodowanie po wypadku, albo toczy się wobec niego postępowanie w sprawie nieletniego,
- trzeba uzyskać zgodę sądu na czynność dotyczącą majątku dziecka, np. sprzedaż odziedziczonego mieszkania.
W wyszukiwarce szukajradcy.pl znajdziesz radców prawnych z Twojego miasta, którzy zajmują się prawem rodzinnym.
Jeśli rodzice się rozstają, przeczytaj też nasze artykuły o opiece naprzemiennej i o alimentach.
Najczęściej zadawane pytania
Do kiedy jest się dzieckiem w świetle prawa?
Do ukończenia 18 lat, czyli do uzyskania pełnoletności.
Jakie są najważniejsze prawa dziecka?
Prawo do życia i ochrony zdrowia, do wychowania w rodzinie i kontaktu z obojgiem rodziców, do nauki, do wyrażania własnego zdania, do prywatności oraz do ochrony przed przemocą, wyzyskiem i demoralizacją.
Jakie obowiązki ma dziecko?
Szacunek wobec rodziców i posłuszeństwo w granicach władzy rodzicielskiej, pomoc w domu stosowna do wieku, realizacja obowiązku szkolnego i obowiązku nauki, przestrzeganie prawa i szacunek wobec innych.
Czy rodzic może uderzyć dziecko?
Nie. Kodeks rodzinny i opiekuńczy wprost zakazuje stosowania kar cielesnych wobec dziecka.
Czy dziecko musi słuchać rodziców?
Dziecko pozostające pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo. Nie dotyczy to jednak poleceń sprzecznych z prawem lub szkodzących dziecku. Rodzice z kolei powinni wysłuchać dziecko w ważnych sprawach i uwzględniać jego rozsądne życzenia.
Od kiedy dziecko może samo zawierać umowy?
Od 13 lat w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego, np. zakup biletu czy przekąski. Poważniejsze umowy wymagają zgody rodziców. Pełną swobodę daje dopiero pełnoletność.
Czy sąd pyta dziecko o zdanie przy rozwodzie rodziców?
Tak, jeśli pozwala na to rozwój, stan zdrowia i dojrzałość dziecka. Wysłuchanie odbywa się poza salą sądową, w przyjaznych warunkach.
Od kiedy dziecko odpowiada karnie?
Co do zasady od 17 lat. W wyjątkowych przypadkach, za najcięższe przestępstwa, od 15 lat. Młodsze dzieci podlegają przepisom o nieletnich.
Gdzie dziecko może zgłosić, że dzieje mu się krzywda?
Pod bezpłatnym numerem Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12, na telefon zaufania 116 111, a także do pedagoga szkolnego, nauczyciela lub na policję (112).
Czy obowiązek alimentacyjny rodziców kończy się, gdy dziecko skończy 18 lat?
Nie automatycznie. Rodzice muszą utrzymywać dziecko, dopóki nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, np. w czasie nauki.
Podstawa prawna i źródła
Akty prawne
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. – art. 48, 70, 72
- Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.
- Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – m.in. art. 87, 91, 92–96¹, 101, 109–111, 133
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – art. 12–22, 426, 427
- Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe
- Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka
- Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – art. 10
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – art. 216¹, 576
