Pro bono oznacza dobrowolne świadczenie profesjonalnej pomocy bez wynagrodzenia, zazwyczaj w interesie społecznym lub na rzecz osoby, która potrzebuje wsparcia. W usługach prawniczych może oznaczać bezpłatną poradę, przygotowanie pisma, analizę sprawy, a nawet prowadzenie postępowania – zależnie od ustalonego zakresu.
Pro bono – co to znaczy?
Zwrot pochodzi od łacińskiego pro bono publico, czyli „dla dobra publicznego”. W praktyce prawniczej oznacza świadczenie pomocy prawnej bez pobierania umówionego wynagrodzenia od klienta, dobrowolnie i zwykle ze względów społecznych.
Pro bono w usługach prawniczych
Pomoc pro bono może obejmować bardzo różny zakres:
- jednorazową poradę prawną,
- analizę dokumentów,
- sporządzenie pisma lub opinii,
- negocjacje,
- reprezentację przed urzędem,
- prowadzenie sprawy sądowej, jeżeli prawnik podejmie się jej w takim zakresie.
Nie istnieje obowiązek, aby każda kancelaria prowadziła sprawy pro bono. To dobrowolna forma działalności zawodowej, chyba że konkretny obowiązek bezpłatnej pomocy wynika z innej podstawy prawnej.
Czy radca prawny może świadczyć pomoc bezpłatnie?
Tak. Stanowiska organów samorządu radcowskiego wskazują wprost, że Kodeks Etyki Radcy Prawnego nie zabrania świadczenia pomocy prawnej nieodpłatnie. Jeżeli strony umawiają się na pomoc pro bono, umowa powinna jasno wskazywać, że usługi są świadczone bez zapłaty umówionego honorarium.
Radca prawny lub adwokat świadczący pomoc pro bono nadal podlega zasadom wykonywania zawodu, obowiązkowi lojalności, tajemnicy zawodowej, regułom konfliktu interesów i odpowiedzialności zawodowej.
Pro bono a nieodpłatna pomoc prawna państwa
To nie są synonimy. Państwowy system nieodpłatnej pomocy prawnej działa na podstawie ustawy z 5 sierpnia 2015 r. i jest organizowany w punktach pomocy. Osoba korzystająca z punktu nie płaci za poradę, ale prawnik może otrzymywać wynagrodzenie finansowane w ramach systemu.
Pro bono oznacza natomiast co do zasady, że sam profesjonalista dobrowolnie rezygnuje z wynagrodzenia za określoną usługę.
| Pro bono | Nieodpłatna pomoc prawna | Pełnomocnik z urzędu | |
|---|---|---|---|
| Podstawa | Dobrowolna decyzja prawnika i ustalenie z klientem. | Ustawa o nieodpłatnej pomocy prawnej. | Decyzja sądu lub właściwego organu na podstawie przepisów procesowych. |
| Czy klient płaci honorarium? | Nie, w zakresie objętym pro bono. | Nie. | Co do zasady nie płaci profesjonalnego pełnomocnika w zwykłym rynkowym modelu; kwestie kosztów regulują przepisy procesowe. |
| Czy prawnik może otrzymać wynagrodzenie z innego źródła? | Z definicji pro bono zakłada brak umówionego honorarium od klienta za objętą nim usługę. | Tak, system jest finansowany publicznie. | Tak, zasady wynagrodzenia określają przepisy dotyczące pomocy prawnej z urzędu. |
Kto może dostać pomoc pro bono?
Nie ma jednej ustawowej listy osób uprawnionych. Kancelaria może przyjąć własne kryteria, np. sytuację materialną, społeczne znaczenie sprawy, ochronę praw człowieka, działalność organizacji pozarządowej albo szczególną sytuację życiową klienta.
W praktyce kancelarie i organizacje społeczne często określają zasady przyjmowania takich spraw z góry, ponieważ możliwości czasowe prawników są ograniczone.
Czy pro bono oznacza, że cała sprawa jest bez kosztów?
Nie zawsze. Brak wynagrodzenia dla prawnika nie oznacza automatycznie braku:
- opłat sądowych,
- zaliczek na biegłych,
- kosztów tłumaczeń, notariusza lub dokumentów,
- kosztów strony przeciwnej w razie przegranej,
- innych wydatków związanych z prowadzeniem sprawy.
Umowa powinna wskazywać, które czynności są bezpłatne i kto pokrywa koszty zewnętrzne. „Pro bono” nie powinno pozostawiać klienta w niepewności co do potencjalnych wydatków.
Czy wygrana sprawa zmienia usługę pro bono w płatną?
Sama wygrana nie powinna automatycznie zamieniać nieodpłatnej pomocy w płatną usługę, jeżeli strony rzeczywiście umówiły się na pro bono. Samorząd radcowski zwraca uwagę, że nie można określać usługi jako pro bono, jeżeli w istocie prawnik zastrzega dla siebie wynagrodzenie zależne od wyniku sprawy.
Odrębną kwestią są zasądzone przez sąd koszty zastępstwa procesowego i sposób ich rozliczenia. Powinno to zostać ustalone zgodnie z prawem, zasadami etyki i treścią umowy z klientem.
Pro bono a tajemnica zawodowa
Bezpłatny charakter pomocy nie ogranicza tajemnicy zawodowej. Adwokat i radca prawny są zobowiązani do zachowania poufności niezależnie od tego, czy klient płaci rynkowe honorarium, korzysta z usługi pro bono czy z innego modelu pomocy.
Pro bono a konflikt interesów
Przed przyjęciem sprawy pro bono prawnik nadal powinien przeprowadzić standardową ocenę konfliktu interesów. Nie może przyjąć sprawy tylko dlatego, że jest bezpłatna, jeżeli występują przeszkody zawodowe wynikające z prawa lub etyki.
Czy pro bono i wolontariat to to samo?
Pojęcia są zbliżone, ale nie zawsze tożsame. Pro bono odnosi się typowo do nieodpłatnego wykorzystania profesjonalnych kwalifikacji – np. prawniczych, medycznych lub księgowych – dla dobra innych. Wolontariat jest szerszym pojęciem i może obejmować także działania niewymagające wykonywania konkretnego zawodu.
Jak znaleźć prawnika pro bono?
Nie istnieje jeden obowiązkowy ogólnopolski rejestr wszystkich prawników świadczących pomoc pro bono. Warto sprawdzać programy izb zawodowych, fundacji i organizacji pozarządowych oraz bezpośrednio pytać kancelarie o możliwość przyjęcia konkretnej sprawy.
Osoba, której nie stać na odpłatną pomoc, może równolegle sprawdzić państwowy system nieodpłatnej pomocy prawnej. Jest on dostępny dla osób, które nie są w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy, a ustawowy system obejmuje m.in. informowanie o prawach i obowiązkach, wskazanie sposobu rozwiązania problemu oraz przygotowanie określonych projektów pism.
FAQ
Co znaczy pro bono?
Dobrowolne świadczenie profesjonalnej pomocy bez wynagrodzenia, zwykle w interesie społecznym lub na rzecz osoby potrzebującej wsparcia.
Czy pro bono oznacza całkowicie darmową sprawę?
Nie zawsze. Prawnik może nie pobierać honorarium, ale mogą istnieć opłaty sądowe, koszty biegłych i inne wydatki zewnętrzne.
Czy pro bono to to samo co prawnik z urzędu?
Nie. Prawnik z urzędu jest ustanawiany w przewidzianym ustawą trybie, natomiast pro bono jest dobrowolną decyzją profesjonalisty.
Czy prawnik pro bono ma takie same obowiązki zawodowe?
Tak. Nieodpłatność nie wyłącza m.in. tajemnicy zawodowej, zasad konfliktu interesów ani standardów staranności.
Podstawy i źródła
- Ustawa o radcach prawnych i Kodeks Etyki Radcy Prawnego.
- Prawo o adwokaturze i zasady etyki adwokackiej.
- Stanowiska Komisji Etyki i Wykonywania Zawodu Krajowej Izby Radców Prawnych.
- Ustawa z 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej.
- Materiały Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczące systemu nieodpłatnej pomocy prawnej.
