Prawo łaski jest konstytucyjnym uprawnieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Ułaskawienie może prowadzić m.in. do darowania lub złagodzenia kary albo innych skutków skazania. Nie jest jednak kolejną instancją sądową i co do zasady nie służy ponownemu badaniu winy.
Ułaskawienie i prawo łaski – czym są?
Art. 139 Konstytucji stanowi, że Prezydent Rzeczypospolitej stosuje prawo łaski. Kompetencji tej nie stosuje się do osób skazanych przez Trybunał Stanu.
W praktyce warto odróżnić szerokie konstytucyjne pojęcie prawa łaski od postępowania ułaskawieniowego uregulowanego w art. 560–568 Kodeksu postępowania karnego. KPK opisuje procedurę dotyczącą skazanego i udział sądów oraz Prokuratora Generalnego.
Czy ułaskawienie oznacza uniewinnienie?
Nie. Akt łaski nie jest wyrokiem uniewinniającym i nie prowadzi automatycznie do uznania, że skazany nie popełnił przestępstwa. Jego istotą jest ingerencja w skutki prawnokarne orzeczenia – np. w wykonanie kary.
Jeżeli problem polega na błędnym skazaniu, właściwymi instrumentami są przede wszystkim środki przewidziane w procedurze karnej, np. apelacja, kasacja lub wznowienie, jeśli spełnione są ich przesłanki. Ułaskawienie ma inny charakter.
Kto może złożyć prośbę o ułaskawienie?
Art. 560 k.p.k. przewiduje, że prośbę może wnieść m.in. sam skazany, osoba uprawniona do składania na jego korzyść środków odwoławczych, krewni w linii prostej, rodzeństwo, małżonek, osoba pozostająca ze skazanym we wspólnym pożyciu, a także osoby wskazane w tym przepisie w związku z przysposobieniem.
Gdzie składa się prośbę?
W zwykłym trybie prośbę przedstawia się sądowi, który wydał wyrok w pierwszej instancji. Sąd powinien rozpoznać ją w ciągu dwóch miesięcy od otrzymania.
Co bierze pod uwagę sąd?
Art. 563 k.p.k. wskazuje przykładowo:
- zachowanie skazanego po wyroku,
- rozmiar wykonanej już kary,
- stan zdrowia i sytuację rodzinną,
- naprawienie szkody,
- szczególne wydarzenia, które nastąpiły po wydaniu wyroku.
Jak wygląda procedura?
Jeżeli co najmniej jeden z właściwych sądów pozytywnie zaopiniuje prośbę, Prokurator Generalny przedstawia ją Prezydentowi wraz z aktami i swoim wnioskiem. Kodeks przewiduje też możliwość wszczęcia postępowania z urzędu oraz przedstawienia akt na żądanie Prezydenta.
Czy negatywna opinia sądu zamyka drogę do Prezydenta?
W zwykłym trybie może prowadzić do pozostawienia prośby bez dalszego biegu na zasadach art. 564 k.p.k. Jednocześnie art. 567 umożliwia odrębny tryb wszczęty z urzędu przez Prokuratora Generalnego, a Prokurator Generalny przedstawia Prezydentowi akta także wtedy, gdy Prezydent tak zadecyduje.
Czy ponowną prośbę można złożyć od razu?
Art. 566 k.p.k. przewiduje, że ponowna prośba wniesiona przed upływem roku od negatywnego załatwienia poprzedniej może zostać przez sąd pozostawiona bez rozpoznania.
Czy samo złożenie prośby wstrzymuje karę?
Nie automatycznie. Art. 568 k.p.k. pozwala jednak sądowi wydającemu opinię oraz Prokuratorowi Generalnemu, przy szczególnie ważnych powodach, wstrzymać wykonanie kary albo zarządzić przerwę do czasu zakończenia postępowania ułaskawieniowego.
Czy prawo łaski można stosować przed prawomocnym skazaniem?
To zagadnienie było przedmiotem istotnego sporu konstytucyjnego i orzeczniczego.
| Stanowisko | Treść |
|---|---|
| Sąd Najwyższy – uchwała I KZP 4/17 | SN uznał, że prawo łaski może być realizowane wyłącznie wobec osób prawomocnie skazanych, a zastosowanie go przed prawomocnością nie wywołuje skutków procesowych. |
| Trybunał Konstytucyjny i stanowisko Kancelarii Prezydenta | W orzecznictwie TK przyjęto szersze rozumienie prerogatywy, obejmujące także możliwość tzw. abolicji indywidualnej przed prawomocnym wyrokiem. |
W oficjalnych materiałach państwowych istnieją odmienne ujęcia zakresu art. 139 Konstytucji. Klasyczna procedura KPK z art. 560–568 jest skonstruowana wokół osoby skazanej i wyroku, natomiast spór dotyczy bezpośredniego zakresu konstytucyjnej prerogatywy Prezydenta.
Czego Prezydent nie może objąć prawem łaski?
Konstytucja wprost wyłącza osoby skazane przez Trybunał Stanu. Prawo łaski dotyczy skutków odpowiedzialności karnej i nie jest instrumentem do dowolnego uchylania rozstrzygnięć cywilnych, administracyjnych czy prywatnoprawnych obowiązków niezwiązanych z karą.
Czy Prezydent musi uzasadnić odmowę?
Prawo łaski jest konstytucyjną prerogatywą Prezydenta i decyzja ma charakter uznaniowy. Samo spełnienie przesłanek, które w praktyce przemawiają za łaską, nie daje skazanemu roszczenia o pozytywną decyzję.
FAQ
Kto stosuje prawo łaski?
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.
Czy ułaskawienie oznacza uniewinnienie?
Nie. Co do zasady dotyczy skutków skazania, a nie ponownego rozstrzygnięcia winy.
Czy prośbę może złożyć rodzina?
Tak, KPK wskazuje kilka kategorii osób uprawnionych, w tym określonych krewnych i małżonka.
Czy złożenie prośby zatrzymuje wykonanie kary?
Nie automatycznie. W szczególnie uzasadnionych przypadkach możliwe jest wstrzymanie wykonania kary lub zarządzenie przerwy.
Podstawy i orzecznictwo
- Konstytucja RP, art. 139 i art. 144.
- Kodeks postępowania karnego, art. 560–568.
- Uchwała Sądu Najwyższego z 31 maja 2017 r., I KZP 4/17.
- Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego dotyczące zakresu prawa łaski, w tym K 9/17 i Kpt 1/17.
