Zadośćuczynienie za uszczerbek na zdrowiu – jak ustalana jest jego wysokość?

Osoby poszkodowane w wypadkach bardzo często pytają: ile należy mi się zadośćuczynienia? Jeszcze przed wniesieniem pozwu pojawia się wątpliwość, jak prawidłowo określić wartość przedmiotu sporu i czy istnieje przelicznik „za 1% uszczerbku”.

Polskie przepisy nie zawierają tabel ani sztywnych stawek określających wysokość zadośćuczynienia. Zgodnie z Kodeksem cywilnym sąd przyznaje „odpowiednią sumę” – a to oznacza konieczność każdorazowej, indywidualnej oceny.

Odpowiedzi należy zatem szukać przede wszystkim w orzecznictwie, w tym w judykaturze Sąd Najwyższy, które wypracowało kryteria miarkowania wysokości zadośćuczynienia.

Czym jest zadośćuczynienie?

Zadośćuczynienie to świadczenie pieniężne mające rekompensować krzywdę, czyli szkodę niemajątkową – ból, cierpienie fizyczne i psychiczne, utratę sprawności, pogorszenie jakości życia czy ograniczenie perspektyw na przyszłość.

Nie jest to odszkodowanie za straty materialne (np. koszty naprawy pojazdu czy utracony dochód), lecz kompensata za naruszenie zdrowia i integralności człowieka.

Sąd ustala wysokość zadośćuczynienia, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności sprawy. Krzywda nie jest kategorią mierzalną w sposób matematyczny – dlatego nie istnieje jednoznaczny algorytm jej wyliczenia.

Procentowy uszczerbek na zdrowiu – jakie ma znaczenie?

Jednym z podstawowych elementów analizowanych w sprawach o zadośćuczynienie jest stopień uszczerbku na zdrowiu.

Biegli lekarze określają go jako:

• uszczerbek trwały – gdy skutki urazu są nieodwracalne,
• uszczerbek długotrwały – gdy naruszenie sprawności utrzymuje się przez dłuższy czas, ale może ulec poprawie.

W praktyce biegli często odwołują się do tabel zawartych w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 18 grudnia 2002 r., jednak należy wyraźnie podkreślić:

• tabele mają charakter pomocniczy,
• nie zastępują indywidualnej oceny krzywdy,
• ten sam procent uszczerbku może prowadzić do różnych rozstrzygnięć.

Czy istnieje przelicznik „za 1% uszczerbku”?

Z przepisów prawa nie wynika żadna sztywna stawka za 1% uszczerbku na zdrowiu.

W praktyce orzeczniczej można jednak zauważyć pewne tendencje – w wielu sprawach sądy zasądzają kwoty rzędu 2.000–3.000 zł za 1% trwałego uszczerbku. Zdarzają się jednak zarówno niższe, jak i wyższe rozstrzygnięcia.

Należy jednak stanowczo podkreślić: procent uszczerbku ma charakter pomocniczy i nie może być jedynym kryterium ustalania wysokości zadośćuczynienia.

Brak ustalonego uszczerbku a prawo do zadośćuczynienia

Zdarzają się sytuacje, w których biegły – po wielu latach od zdarzenia – nie stwierdza trwałego uszczerbku na zdrowiu. Czy w takiej sytuacji poszkodowany traci prawo do zadośćuczynienia?

Nie.

Wyobraźmy sobie osobę, która po wypadku przez kilka miesięcy przechodziła bolesne leczenie, była uzależniona od pomocy osób trzecich i wyłączona z normalnego funkcjonowania. Po kilkunastu latach stan zdrowia uległ poprawie i nie stwierdzono trwałego uszczerbku.

Mimo to sąd może uznać, że poszkodowany doznał realnej krzywdy wymagającej kompensaty. W takim przypadku znaczenie mają:

• intensywność cierpień,
• przebieg leczenia,
• okres wyłączenia z życia zawodowego i rodzinnego,
• poczucie bezradności i zależności od innych.

Orzecznictwo sądów potwierdza, że nawet niewielki – a czasem formalnie zerowy – uszczerbek nie wyklucza przyznania istotnej kwoty zadośćuczynienia, jeżeli rozmiar cierpień był znaczny.

Jakie czynniki wpływają na wysokość zadośćuczynienia?

Przy ustalaniu „odpowiedniej sumy” sąd bierze pod uwagę m.in.:

• rodzaj i rozmiar obrażeń,
• intensywność bólu i cierpień,
• długość leczenia i rehabilitacji,
• trwałość następstw wypadku,
• wiek poszkodowanego,
• ograniczenia w życiu prywatnym i zawodowym,
• konieczność korzystania z pomocy osób trzecich,
• skutki psychiczne (np. lęk, depresja, PTSD),
• wpływ obrażeń na wygląd zewnętrzny (blizny, oszpecenie),
• utratę perspektyw życiowych i zawodowych,
• stopień zawinienia sprawcy.

Wiek poszkodowanego i perspektywy na przyszłość

Wiek osoby poszkodowanej ma istotne znaczenie.

U młodej osoby trwały uraz może przekreślić plany zawodowe, ograniczyć możliwość realizowania pasji czy założenia rodziny. U osoby starszej skutki mogą oznaczać utratę samodzielności i konieczność stałej opieki.

Sąd analizuje więc nie tylko stan zdrowia „tu i teraz”, ale również długofalowe konsekwencje zdarzenia.

Czy zadośćuczynienie może być symboliczne?

Nie.

Sądy podkreślają, że zadośćuczynienie nie może mieć charakteru czysto symbolicznego, lecz powinno stanowić realną, ekonomicznie odczuwalną kompensatę. Jednocześnie nie może prowadzić do nieuzasadnionego wzbogacenia – musi mieścić się w rozsądnych granicach.

Podsumowanie

Przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia kluczowe znaczenie mają:

• rozmiar i trwałość uszczerbku na zdrowiu,
• czas i intensywność cierpień,
• wpływ zdarzenia na życie osobiste i zawodowe,
• wiek i perspektywy życiowe poszkodowanego,
• całokształt okoliczności konkretnej sprawy.

Nie istnieje ustawowy przelicznik „za 1% uszczerbku”. Procent ma znaczenie pomocnicze, lecz nie przesądza automatycznie o należnej kwocie.

Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy – zarówno pod kątem medycznym, jak i prawnym. Właściwe określenie roszczenia już na etapie przedsądowym ma kluczowe znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania.