Choroba zawodowa to nie każda choroba, która pojawiła się w okresie zatrudnienia. Aby dane schorzenie mogło zostać uznane za chorobę zawodową, musi być wskazane w wykazie chorób zawodowych i pozostawać w związku z narażeniem występującym w środowisku pracy. W praktyce najważniejsze są trzy elementy: rozpoznanie medyczne, historia zatrudnienia oraz dokumentacja potwierdzająca narażenie zawodowe.
1. Czym jest choroba zawodowa?
Choroba zawodowa to choroba wymieniona w urzędowym wykazie chorób zawodowych, jeżeli można stwierdzić, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo sposobem wykonywania pracy.
Nie wystarczy więc samo przekonanie pracownika, że zachorował „przez pracę”. Konieczne jest ustalenie, czy dana jednostka chorobowa znajduje się w wykazie oraz czy istnieją podstawy do powiązania jej z konkretnym narażeniem zawodowym.
Znaczenie mogą mieć m.in.:
- rodzaj wykonywanej pracy,
- czas trwania zatrudnienia,
- stanowisko pracy,
- czynniki szkodliwe lub uciążliwe,
- dokumentacja BHP,
- wyniki badań środowiska pracy,
- historia leczenia,
- dokumentacja medyczna pracownika.
W sprawach o chorobę zawodową bardzo ważne jest odróżnienie problemu zdrowotnego od problemu prawnego. Lekarz ocenia stan zdrowia i rozpoznanie choroby, natomiast organ administracji prowadzi postępowanie w sprawie stwierdzenia choroby zawodowej.
2. Kto może zgłosić podejrzenie choroby zawodowej?
Podejrzenie choroby zawodowej może zostać zgłoszone przez lekarza, lekarza dentystę, pracodawcę, a w określonych sytuacjach również przez samego pracownika lub byłego pracownika.
W praktyce pracownik najczęściej zaczyna od konsultacji lekarskiej. Jeżeli lekarz widzi podstawy do podejrzenia choroby zawodowej, może dokonać odpowiedniego zgłoszenia. Pracownik nie powinien jednak czekać biernie. Warto samodzielnie zebrać dokumenty potwierdzające przebieg zatrudnienia i narażenie.
Zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej uruchamia procedurę, w której znaczenie mają zarówno ustalenia medyczne, jak i administracyjne. Organ będzie badał, czy występują podstawy do dalszego prowadzenia sprawy, czy można ustalić narażenie zawodowe i czy dokumentacja pozwala na ocenę związku między pracą a chorobą.
3. Jakie dokumenty warto przygotować?
Najczęstszym problemem w sprawach o chorobę zawodową nie jest samo zgłoszenie, ale brak dokumentów. Im starsze zatrudnienie, tym trudniej odtworzyć warunki pracy. Dlatego dokumentację warto zabezpieczyć możliwie szybko.
Przydatne mogą być:
- świadectwa pracy,
- umowy o pracę i aneksy,
- zakresy obowiązków,
- dokumentacja stanowiska pracy,
- wyniki pomiarów czynników szkodliwych,
- karty badań profilaktycznych,
- skierowania na badania lekarskie,
- orzeczenia lekarza medycyny pracy,
- dokumentacja leczenia,
- zaświadczenia od lekarzy specjalistów,
- decyzje, protokoły lub dokumenty z kontroli,
- korespondencja z pracodawcą,
- dane świadków, którzy pracowali w tych samych warunkach.
Warto przygotować również prostą chronologię. Powinna ona obejmować daty zatrudnienia, nazwy pracodawców, zajmowane stanowiska, opis czynników szkodliwych oraz moment wystąpienia objawów. Taka chronologia pomaga uporządkować sprawę i ułatwia rozmowę z lekarzem, organem oraz pełnomocnikiem.
4. Czy chorobę zawodową można rozpoznać po zakończeniu pracy?
Tak. Zakończenie zatrudnienia nie wyklucza możliwości rozpoznania choroby zawodowej. W wielu przypadkach objawy pojawiają się dopiero po latach albo nasilają się po ustaniu pracy w narażeniu.
Trzeba jednak sprawdzić, czy dana choroba mieści się w okresie wskazanym w wykazie chorób zawodowych. Dla różnych chorób okres ten może być inny. Dlatego nie należy zakładać z góry, że jest już „za późno”. Każdą sytuację trzeba ocenić indywidualnie: według rodzaju choroby, czasu narażenia i dokumentacji medycznej.
W sprawach byłych pracowników szczególne znaczenie ma możliwość odtworzenia warunków pracy. Jeżeli zakład pracy już nie istnieje, pomocne mogą być archiwalne dokumenty, dokumentacja z ZUS, dokumentacja medycyny pracy, dokumenty BHP albo zeznania osób, które pracowały na tych samych stanowiskach.
5. Praca za granicą a choroba zawodowa
Sprawa staje się bardziej skomplikowana, gdy pracownik wykonywał pracę za granicą, np. przez wiele lat w Wielkiej Brytanii. Wtedy trzeba odróżnić dwie kwestie: postępowanie w sprawie rozpoznania lub stwierdzenia choroby oraz prawo do świadczeń z systemu zabezpieczenia społecznego.
Jeżeli ostatnie narażenie zawodowe miało miejsce poza Polską, może pojawić się problem właściwości polskich organów oraz dostępu do dokumentacji. Polska inspekcja sanitarna może potrzebować danych potwierdzających charakter pracy, stanowisko, czas narażenia oraz czynniki szkodliwe występujące u zagranicznego pracodawcy.
W praktyce osoba, która pracowała za granicą, powinna zgromadzić możliwie dużo dokumentów z tamtego państwa. Mogą to być dokumenty od pracodawcy, dokumentacja medyczna, dokumenty ubezpieczeniowe, potwierdzenia zatrudnienia, opisy stanowiska, wyniki badań środowiska pracy albo informacje z instytucji zajmujących się bezpieczeństwem pracy.
Przy pracy wykonywanej w państwach UE/EOG istotne mogą być również zasady koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Co do zasady znaczenie ma to, w którym państwie pracownik był ostatnio narażony na ryzyko powstania choroby zawodowej oraz ustawodawstwo którego państwa ma zastosowanie do świadczeń.
6. Co zrobić krok po kroku?
W praktyce warto działać według uporządkowanego planu.
Po pierwsze, należy skonsultować stan zdrowia z lekarzem i ustalić, czy istnieje podejrzenie choroby zawodowej.
Po drugie, trzeba zebrać dokumentację medyczną i dokumentację zatrudnienia. Bez tych dokumentów sprawa może być trudna do przeprowadzenia.
Po trzecie, warto przygotować chronologię zatrudnienia i narażenia zawodowego. Należy wskazać pracodawców, stanowiska, okresy pracy i czynniki szkodliwe.
Po czwarte, trzeba ustalić właściwy organ i tryb działania. W zależności od sytuacji może mieć znaczenie miejsce wykonywania pracy, miejsce ostatniego narażenia oraz dostępność dokumentacji.
Po piąte, jeżeli w sprawie pojawia się decyzja albo odmowa, trzeba pilnować terminów do zaskarżenia. Sprawy o choroby zawodowe mają charakter administracyjny, dlatego terminy i prawidłowe sformułowanie zarzutów są bardzo ważne.
7. Najczęstsze problemy w praktyce
Najczęstszy problem to brak dokumentacji narażenia zawodowego. Pracownik wie, że pracował w trudnych warunkach, ale nie ma dokumentów potwierdzających rodzaj czynników szkodliwych, ich stężenie albo czas ekspozycji.
Drugim problemem jest upływ czasu. Po wielu latach trudniej uzyskać dokumenty, odnaleźć świadków albo ustalić, kto przechowuje archiwa byłego pracodawcy.
Trzecim problemem jest praca w kilku państwach. Wtedy trzeba ustalić, gdzie wystąpiło ostatnie narażenie, jakie przepisy mają zastosowanie i do jakiej instytucji należy kierować wniosek o świadczenia.
Czwartym problemem jest mylenie postępowania medycznego z postępowaniem administracyjnym. Rozpoznanie choroby przez lekarza nie zawsze oznacza automatyczne stwierdzenie choroby zawodowej. Potrzebne jest jeszcze ustalenie związku z warunkami pracy.
Podsumowanie
Sprawa o chorobę zawodową wymaga dobrego przygotowania. Kluczowe są: dokumentacja medyczna, dokumenty zatrudnienia, opis narażenia zawodowego oraz ustalenie właściwego trybu działania. Zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej może dotyczyć także byłego pracownika, ale trzeba sprawdzić, czy dana choroba mieści się w wykazie i czy możliwe jest potwierdzenie narażenia.
Jeżeli praca była wykonywana za granicą, szczególnie ważne jest zebranie dokumentów od zagranicznego pracodawcy lub właściwych instytucji. Bez potwierdzenia rodzaju pracy i warunków narażenia postępowanie może być utrudnione.
