Dziadkowie po śmierci wnuka albo wnuczki oraz brat lub siostra po śmierci rodzeństwa należą do osób, które mogą dochodzić zadośćuczynienia na podstawie art. 446 § 4 Kodeksu cywilnego. Nie oznacza to jednak, że sam stopień pokrewieństwa przesądza o powstaniu roszczenia ani o jego wysokości. W tych relacjach szczególnie dobrze widać, dlaczego sąd musi odtworzyć rzeczywisty układ życia rodzinnego: sprawdzić, jakie miejsce zmarły zajmował w życiu osoby dochodzącej świadczenia i jaką własną krzywdę wywołała jego śmierć.
We wcześniejszych artykułach wyjaśniałem już, że art. 446 § 4 k.c. nie działa według prostego schematu „pokrewieństwo = zadośćuczynienie”. W tym tekście nie będę więc ponownie omawiał ogólnych zasad wykazywania więzi rodzinnej. Warto przyjrzeć się dwóm konkretnym grupom: dziadkom oraz rodzeństwu. Orzecznictwo pokazuje bowiem, że formalnie podobne relacje mogą w rzeczywistości oznaczać zupełnie różny stopień bliskości i zupełnie inny rozmiar krzywdy.
1. Dziadkowie i rodzeństwo należą do kręgu osób, które mogą być „najbliższymi członkami rodziny”
Artykuł 446 § 4 k.c. nie zawiera zamkniętej listy osób uprawnionych ani ustawowej hierarchii, w której małżonek, dzieci i rodzice mieliby z góry pierwszeństwo przed rodzeństwem czy dziadkami. Przepis posługuje się pojęciem „najbliższych członków rodziny zmarłego”. O tym, czy konkretna osoba mieści się w tym pojęciu, decyduje nie tylko formalna relacja rodzinna, ale również rzeczywisty charakter stosunków ze zmarłym.
Dobrze pokazują to wyniki badań aktowych opisanych w monografii „Zadośćuczynienie z tytułu śmierci osoby najbliższej. Praktyka i standaryzacja” pod redakcją Pawła Zdanikowskiego. W badanej grupie spraw zmarłym był brat powoda w 280 przypadkach, siostra w 169, babka w 142, dziadek w 97, wnuk w 41, a wnuczka w 24 przypadkach. Nie są to więc kategorie wyjątkowe czy pozostające na marginesie praktyki sądowej.
Same dane liczbowe nie odpowiadają jednak na pytanie, czy roszczenie w konkretnej sprawie jest zasadne. Pokazują coś innego: prawo nie ogranicza kompensacji wyłącznie do relacji rodzic-dziecko albo małżonków. Jednocześnie nie tworzy automatycznego prawa dla każdego brata, siostry, dziadka czy babci. Każde roszczenie pozostaje własnym roszczeniem osoby, która musi wykazać krzywdę wynikającą ze śmierci najbliższego członka rodziny.
Także w piśmiennictwie podkreśla się, że sama przynależność do rodziny zmarłego nie wystarcza do zasądzenia odpowiedniej sumy. Zadośćuczynienie jest ustalane odrębnie dla każdego uprawnionego i zależy od okoliczności dotyczących właśnie jego relacji oraz jego następstw straty. To szczególnie ważne wtedy, gdy po tej samej osobie występuje kilku członków rodziny.
2. Dziadkowie i wnuki – to samo pokrewieństwo może oznaczać bardzo różne miejsce w życiu rodziny
Relacja dziadków z wnukami może przybierać bardzo różną postać. W jednej rodzinie kontakty ograniczają się do świąt i sporadycznych spotkań. W innej dziadkowie codziennie uczestniczą w wychowaniu wnuków, odbierają je ze szkoły, sprawują opiekę, pomagają w chorobie, spędzają z nimi znaczną część czasu i stają się jednymi z najważniejszych osób w ich życiu. Bywa też odwrotnie: dorosły wnuk regularnie pomaga starszym dziadkom, robi zakupy, organizuje leczenie, zapewnia towarzystwo i faktyczne wsparcie w codzienności.
Dlatego w sprawie o zadośćuczynienie nie wystarczy ustalić, że powód był dziadkiem albo babcią zmarłego. Trzeba odpowiedzieć na pytanie o rzeczywistą rolę zmarłego w życiu tej osoby. Znaczenie mogą mieć regularność kontaktów, wzajemna pomoc, opieka, wspólne zamieszkanie, udział dziadków w wychowaniu wnuka, wspólnie spędzany czas, a także szczególne okoliczności rodzinne, które powodowały, że więź ta w praktyce przypominała relację rodzica i dziecka.
Wspólne zamieszkanie może być ważnym faktem, lecz samo w sobie nie jest warunkiem zadośćuczynienia. Współczesne rodziny często mieszkają oddzielnie, a mimo to pozostają w bardzo intensywnym kontakcie. Z drugiej strony sam fakt zamieszkiwania pod jednym adresem nie przesądza jeszcze o szczególnej bliskości. Sąd powinien więc badać treść relacji, a nie wyłącznie jej zewnętrzne oznaki.
Praktycznym przykładem jest sprawa zakończona wyrokiem Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2017 r., V CSK 448/16. W jednym wypadku zginęły trzy osoby. Wśród powodów była wnuczka dochodząca świadczenia po śmierci babci i dwóch ciotek oraz babcia dochodząca zadośćuczynienia po śmierci dwóch wnuczek i synowej. Sądy ustalały odrębnie rozmiar krzywdy każdej z tych osób. W odniesieniu do wnuczki zwrócono uwagę m.in. na utratę opieki babci i ciotek; w odniesieniu do babci – na bardzo dobre relacje z wnuczkami i synową. Stopień pokrewieństwa miał znaczenie przy ocenie wysokości świadczenia, lecz nie prowadził do wyłączenia roszczenia tylko dlatego, że nie chodziło o relację rodzic-dziecko.
To dobrze pokazuje sens indywidualizacji. Dziadek albo babcia nie otrzymują zadośćuczynienia „za sam tytuł rodzinny”. Mogą je otrzymać za własną krzywdę wynikającą z utraty osoby, która w rzeczywistym życiu zajmowała szczególnie bliskie miejsce.
3. Rodzeństwo – dorosłość i osobne mieszkanie nie kończą relacji rodzinnej
Podobny problem występuje w sprawach rodzeństwa. W dzieciństwie bracia i siostry zwykle żyją w jednej rodzinie, spędzają razem wiele czasu i uczestniczą w tych samych wydarzeniach. Z wiekiem ich sytuacja może się jednak zasadniczo zmienić. Wyprowadzka, małżeństwo, dzieci, praca w innym mieście czy za granicą powodują, że codzienny kontakt bywa rzadszy.
Nie można jednak z tego wyprowadzać automatycznego wniosku, że dorosłe rodzeństwo przestaje być dla siebie najbliższą rodziną w rozumieniu art. 446 § 4 k.c. Oddzielne mieszkanie i własne gospodarstwo domowe są faktami, które trzeba ocenić w kontekście całej relacji. Mogą świadczyć o naturalnym usamodzielnieniu się, ale nie muszą oznaczać osłabienia emocjonalnej bliskości.
Dobrym przykładem jest wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 28 listopada 2019 r., VI ACa 514/18. Dorosły powód mieszkał oddzielnie od siostry, ale odwiedzał ją codziennie i przychodził do niej na obiady. Zmarła była dla niego najbliższą osobą. Sąd nie zakwestionował samego prawa do zadośćuczynienia. Jednocześnie przy ocenie wysokości uwzględnił, że powód był dorosły i samodzielny, mieszkał osobno, a śmierć siostry nie spowodowała tak głębokich zaburzeń funkcjonowania, jak mogłoby to mieć miejsce w innych stanach faktycznych.
Ten przypadek dobrze rozdziela dwa pytania, które w praktyce bywają niepotrzebnie łączone. Pierwsze brzmi: czy zmarły brat lub siostra był dla powoda najbliższym członkiem rodziny i czy jego śmierć spowodowała krzywdę? Drugie: jak duża była ta krzywda i jaka suma może być odpowiednia? Dorosłość, samodzielność czy osobne zamieszkanie mogą wpływać na odpowiedź na drugie pytanie, ale same nie dają jeszcze odpowiedzi negatywnej na pierwsze.
4. Założenie własnej rodziny może zmienić intensywność kontaktów, ale nie tworzy automatycznej granicy
W orzecznictwie pojawia się często obserwacja, że założenie własnej rodziny i wyprowadzka z domu rodzinnego mogą prowadzić do naturalnego rozluźnienia codziennych kontaktów z rodzeństwem. Trzeba jednak bardzo ostrożnie posługiwać się takim argumentem. Jest to możliwa konsekwencja zmian życiowych, a nie prawne domniemanie, że każda osoba pozostająca w małżeństwie albo wychowująca własne dzieci ma słabszą więź z bratem czy siostrą.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 8 sierpnia 2014 r., I ACa 216/14, pokazuje, jak duże znaczenie mają konkretne fakty. Dwaj starsi bracia zmarłych mieli już własne rodziny i nie mieszkali stale w domu rodzinnym. Mimo to pozostawali ze zmarłym rodzeństwem zżyci. Jeden z nich często opiekował się młodszym bratem, woził go do lekarza i pomagał rodzicom w finansowaniu leczenia. Drugi był dla brata autorytetem, dzielili zainteresowania i wspólnie planowali przyszłość. Sąd uwzględnił te okoliczności przy ocenie ich krzywdy.
W tej samej sprawie sąd zróżnicował jednak sytuację rodziców i dorosłego rodzeństwa. Nie przyjął prostego założenia, że każda relacja rodzinna ma identyczną intensywność i że każdemu członkowi rodziny należy się taka sama kwota. To również ważny element art. 446 § 4 k.c.: zadośćuczynienie ma charakter osobisty i wymaga odrębnej oceny każdej relacji.
W praktyce warto więc unikać dwóch skrajności. Błędem jest zarówno automatyczne pomniejszanie znaczenia więzi tylko dlatego, że brat lub siostra założyli własną rodzinę, jak i założenie, że sam fakt wspólnego dzieciństwa przesądza o szczególnej bliskości wiele lat później. Sąd powinien ustalić, czy kontakt i wzajemne wsparcie były rzeczywiście kontynuowane.
5. Wiek rodzeństwa również nie daje prostego wyniku
Szczególnym przypadkiem są relacje pomiędzy rodzeństwem, gdy jedno z dzieci jest bardzo małe. Można wtedy zapytać, czy brak pełnej świadomości śmierci oznacza brak krzywdy. Orzecznictwo pokazuje, że także tutaj odpowiedź nie może być mechaniczna.
W sprawie rozpoznanej przez Sąd Apelacyjny w Łodzi 28 marca 2014 r., I ACa 1284/13, najmłodsza siostra miała w chwili śmierci starszej siostry dwa lata i dziesięć miesięcy. Zmarła była od niej starsza o 22 lata, mieszkała z rodziną i sprawowała wobec najmłodszej funkcje opiekuńcze. Sąd pierwszej instancji oddalił roszczenie dziecka, wskazując m.in. na brak dojrzałego rozumienia śmierci. Sąd Apelacyjny zmienił jednak to rozstrzygnięcie i przyznał zadośćuczynienie.
Istotne było nie tylko to, co dziecko potrafiło świadomie przeżyć w chwili zdarzenia. Sąd uwzględnił także charakter opiekuńczej relacji oraz przyszłe poczucie straty wynikające z braku tej więzi. Ten przykład pokazuje, że krzywda w relacjach rodzinnych nie zawsze wyczerpuje się w natychmiastowej, świadomej reakcji żałobnej. Może obejmować również trwałą utratę ważnej osoby i konsekwencje jej nieobecności w dalszym rozwoju życia rodzinnego.
Nie oznacza to oczywiście, że każde małe dziecko automatycznie otrzyma zadośćuczynienie po śmierci rodzeństwa. Nadal konieczna jest ocena konkretnej relacji i indywidualnych następstw. Właśnie dlatego wiek powinien być traktowany jako jedna z okoliczności sprawy, a nie jako samodzielny test istnienia albo nieistnienia krzywdy.
6. Co w praktyce różnicuje sprawy dziadków i rodzeństwa?
W sprawach rodziców po śmierci dziecka albo małoletniego dziecka po śmierci rodzica często istnieje rozbudowana wspólnota codziennego życia. W relacjach dziadków z wnukami oraz pomiędzy dorosłym rodzeństwem zakres wspólnej codzienności bywa bardziej zróżnicowany. To właśnie dlatego te sprawy szczególnie wyraźnie pokazują znaczenie indywidualizacji.
Sąd powinien patrzeć przede wszystkim na to, jak relacja funkcjonowała przed śmiercią. Istotne może być, czy kontakty były regularne i naturalne, czy członkowie rodziny wzajemnie się wspierali, czy zmarły sprawował opiekę albo sam z niej korzystał, czy uczestniczył w ważnych wydarzeniach, czy strony wspólnie spędzały czas i czy istniała realna zależność emocjonalna lub praktyczna. Znaczenie mogą mieć także etap życia, odległość między miejscami zamieszkania, założenie własnej rodziny czy szczególna rola zmarłego w rodzinie.
Żadna z tych okoliczności nie powinna być jednak traktowana jak samodzielny „punkt” w taryfikatorze. To, że rodzeństwo mieszkało razem, nie dowodzi automatycznie szczególnej więzi. To, że mieszkało osobno, nie dowodzi jej braku. To, że dziadkowie pomagali w opiece nad wnukiem, może mieć duże znaczenie, ale dopiero zestawienie tego faktu z pozostałymi elementami relacji pozwala ocenić, jakie miejsce zmarły rzeczywiście zajmował w ich życiu.
Tak samo należy podchodzić do wysokości zadośćuczynienia. Orzeczenia wydane w innych sprawach mogą być punktem odniesienia, lecz nie tworzą cennika. W sprawie zakończonej wyrokiem V CSK 448/16 Sąd Najwyższy wyraźnie akcentował potrzebę indywidualnej oceny relacji, sytuacji osobistej poszczególnych powodów, skali negatywnych przeżyć i prognoz na przyszłość. Ta sama zasada odnosi się do dziadków i rodzeństwa.
7. Najważniejszy wniosek – stopień pokrewieństwa porządkuje rodzinę, ale nie mierzy krzywdy
Dziadkowie i rodzeństwo mogą należeć do najbliższych członków rodziny zmarłego w rozumieniu art. 446 § 4 k.c. Nie są prawnie wyłączeni tylko dlatego, że istnieją bliżsi krewni, tacy jak małżonek, dzieci czy rodzice zmarłego. Nie oznacza to jednak automatycznego prawa do określonej kwoty ani założenia, że każda relacja dziadek-wnuk lub brat-siostra ma taki sam ciężar.
W praktyce decydujące znaczenie ma rzeczywisty układ stosunków rodzinnych oraz własna krzywda osoby występującej z roszczeniem. Dla jednego wnuka babcia może być osobą spotykaną kilka razy w roku. Dla innego może być faktycznym opiekunem obecnym każdego dnia. Jedno rodzeństwo po założeniu własnych rodzin może utrzymywać jedynie okazjonalny kontakt; inne nadal codziennie ze sobą rozmawia, pomaga sobie i pozostaje ważną częścią swojego życia.
Prawo nie powinno sprowadzać tych sytuacji do miejsca na drzewie genealogicznym. Zadaniem sądu jest ustalenie, jakie znaczenie miała konkretna relacja i co jej definitywne przerwanie oznaczało dla osoby, która pozostała przy życiu.
Kluczowa myśl
Dziadek nie otrzymuje zadośćuczynienia wyłącznie dlatego, że jest dziadkiem, a brat – wyłącznie dlatego, że jest bratem. Stopień pokrewieństwa wskazuje, kim byli dla siebie ludzie w sensie rodzinnym. O zasadności i rozmiarze zadośćuczynienia decyduje natomiast rzeczywista relacja ze zmarłym oraz własna krzywda wywołana jego śmiercią.
