Przekazanie dokumentów przez DIWASS nie zamyka kwestii legalności przemieszczenia odpadów. Podczas kontroli znaczenie ma również to, czy opisany transport odpowiada rzeczywistemu ładunkowi, czy uczestniczą w nim wskazane podmioty i czy odpady trafiają do właściwej instalacji. Dla przedsiębiorcy istotne jest zatem nie tylko wykonanie obowiązku informacyjnego, lecz także możliwość wykazania, co rzeczywiście wydarzyło się na poszczególnych etapach przemieszczenia.
Jako były pracownik wydziału prawnego Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska prowadziłem postępowania administracyjne na podstawie dokumentów z zakończonych kontroli oraz przygotowywałem rozstrzygnięcia. Przy ocenie materiału z kontroli należy odróżnić treść dokumentu od faktu, który dokument potwierdza, oraz od oceny prawnej tego faktu. Z tej perspektywy podstawowe pytanie brzmi: czy zgromadzony materiał pozwala powiązać konkretny transport, dokumenty i działania poszczególnych podmiotów w jeden, możliwy do zweryfikowania przebieg zdarzeń?
DIWASS porządkuje wymianę informacji, ale nie zastępuje oceny transportu
DIWASS jest centralnym systemem Komisji Europejskiej służącym elektronicznemu przekazywaniu i wymianie informacji oraz dokumentów dotyczących przemieszczania odpadów. Podstawę tego mechanizmu stanowi art. 27 rozporządzenia (UE) 2024/1157. Przepis określa sposób obiegu informacji; samo zamieszczenie dokumentu w systemie nie jest jednak równoznaczne z potwierdzeniem zgodności wszystkich działań przedsiębiorcy z prawem.
Należy odróżnić rejestrację podmiotu, przekazanie zgłoszenia, uzyskanie wymaganych zgód oraz realizację transportu zgodnie z ich warunkami. Są to różne okoliczności, wymagające odrębnej weryfikacji. Informacja, że „transport jest w DIWASS”, nie wyjaśnia jeszcze, czy wymagane zgody obejmują dany odpad, ilość, uczestników i termin przemieszczenia.
Równie istotne jest ustalenie, jakie zasady mają zastosowanie do konkretnego transportu. W październiku 2026 r. nie można przyjmować, że każde przemieszczenie musi być dokumentowane w DIWASS w identyczny sposób. Zgodnie z komunikatem GIOŚ do 31 grudnia 2026 r. dopuszczalne jest przekazywanie dokumentów wymaganych na podstawie art. 18 w formie papierowej, przy zachowaniu wskazanych w komunikacie warunków, w tym nowego wzoru załącznika VII i wymaganej umowy. Odrębnie należy uwzględnić przemieszczenia objęte przepisami przejściowymi, do których nadal stosuje się rozporządzenie (WE) nr 1013/2006. Sam brak informacji w systemie nie przesądza zatem o naruszeniu. Najpierw należy ustalić, jakie przepisy i zasady dokumentowania miały zastosowanie do danego przemieszczenia.
GIOŚ, WIOŚ i inne służby — różne zadania w tej samej sprawie
W Polsce Główny Inspektor Ochrony Środowiska pełni rolę właściwego organu w sprawach transgranicznego przemieszczania odpadów, w tym w zakresie rozpatrywania zgłoszeń i wydawania wymaganych zezwoleń. GIOŚ wykonuje również zadania związane z krajową obsługą DIWASS, obejmujące rejestrację podmiotów i udostępnianie oficjalnych informacji.
Wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska wykorzystują informacje związane z przemieszczeniami w działalności kontrolnej. W nadzorze uczestniczą także Inspekcja Transportu Drogowego, Straż Graniczna, Krajowa Administracja Skarbowa i Policja — każda w granicach swoich kompetencji. Korzystanie z tego samego systemu nie oznacza, że wszystkie te organy mają takie same uprawnienia lub odpowiadają za te same działania.
Dla przedsiębiorcy ma to znaczenie praktyczne. Obsługa zgłoszenia przez właściwy organ i kontrola rzeczywistego transportu są odrębnymi działaniami. Istnienie decyzji nie wyłącza sprawdzenia, czy przewóz odbywa się zgodnie z jej treścią, a ustalenia jednej służby mogą zostać przekazane do wykorzystania przez inny właściwy organ.
Jakie informacje mogą zostać sprawdzone?
Zakres kontroli wykracza poza odczytanie danych z systemu. Art. 61 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2024/1157 przewiduje sprawdzenie dokumentów, potwierdzenie tożsamości uczestników przemieszczenia oraz, w stosownych przypadkach, bezpośrednią kontrolę odpadów. Przepis wskazuje kierunek weryfikacji: dokumentację należy odnieść do tego, co rzeczywiście jest przewożone i przez kogo.
Rodzaj odpadów i ich klasyfikacja
Organ może porównać opis oraz oznaczenia odpadów z rzeczywistą zawartością ładunku. Znaczenie mogą mieć skład, pochodzenie, zanieczyszczenia i właściwości materiału. Wpisany kod nie zastępuje ustalenia, czy dana klasyfikacja odpowiada odpadom znajdującym się w pojeździe. Od tego zależy m.in. ocena, czy zastosowano właściwą procedurę przemieszczenia.
Ilość i identyfikacja konkretnego transportu
Sprawdzeniu mogą podlegać masa odpadów, daty załadunku i odbioru oraz powiązanie dokumentów z daną partią. Pomocne mogą być kwity wagowe, dokumenty przewozowe, potwierdzenia przyjęcia i ewidencja magazynowa. Nie wszystkie te informacje muszą znajdować się w DIWASS; mogą służyć do weryfikacji danych przekazanych za jego pośrednictwem.
Rozbieżność pomiędzy masą wskazaną przed wyjazdem a masą ustaloną przy odbiorze wymaga wyjaśnienia. Należy ustalić, czy porównano te same wielkości, tę samą partię oraz pomiary wykonane w porównywalnych warunkach. Dopiero po zestawieniu kwitów wagowych z dokumentami dotyczącymi tej samej partii można ocenić, czego dotyczy różnica i jakie ma znaczenie dla ustaleń kontroli.
Uczestnicy przemieszczenia i ich role
Weryfikacja może objąć zgłaszającego albo osobę organizującą przemieszczanie, wytwórcę, przewoźnika, odbiorcę oraz instalację przyjmującą odpady. Istotna jest zarówno zgodność danych identyfikacyjnych, jak i rzeczywisty udział tych podmiotów. Osobną kwestią pozostają wymagane uprawnienia do wykonywania danej działalności. Rejestracja w systemie nie zastępuje odpowiednich zezwoleń ani wpisów.
Miejsce przeznaczenia i sposób zagospodarowania
Organ może sprawdzić, czy odpady dotarły do wskazanej instalacji, czy została potwierdzona ich dostawa i czy udokumentowano właściwy proces odzysku lub unieszkodliwiania. Sama nazwa odbiorcy nie odpowiada jeszcze na pytanie, gdzie i w jakim zakresie odpady zostały zagospodarowane.
Chronologia i warunki przemieszczenia
Znaczenie mają również terminy zgód, informacje o rozpoczęciu transportu, dokumenty towarzyszące oraz potwierdzenia odbioru i zakończenia przetwarzania — zależnie od właściwej procedury. Kontrola może objąć także zgodność rzeczywistej trasy i uczestników z dokumentacją oraz warunkami zgód. Nie wystarczy ustalić, że określony dokument istnieje; trzeba sprawdzić, czy dotyczy danego przemieszczenia i właściwego etapu jego realizacji.
Co wnosi perspektywa byłego pracownika wydziału prawnego WIOŚ?
Znaczenie materiału kontrolnego staje się szczególnie widoczne wtedy, gdy na jego podstawie ma zostać podjęte rozstrzygnięcie. Dokumenty należy wówczas ocenić pod kątem tego, jakie fakty potwierdzają, czy odnoszą się do właściwego podmiotu i transportu oraz czy pozwalają zastosować konkretny przepis.
Ustalenie kontrolne należy powiązać z dowodem, a następnie ocenić, czy potwierdzony fakt odpowiada przesłankom konkretnego przepisu. Dla przedsiębiorcy oznacza to konieczność sprawdzenia, na jakiej podstawie organ wyprowadza wniosek o naruszeniu i którego uczestnika przemieszczenia ten wniosek dotyczy.
Przykładowo, jeżeli w dokumentacji wskazano jedną instalację, a potwierdzenie odbioru zawiera inny adres, należy wyjaśnić, czego dotyczy różnica. Może chodzić o adres siedziby zamiast miejsca prowadzenia działalności, ale może również chodzić o faktyczne przekazanie odpadów do innej instalacji. To przykład hipotetyczny, pokazujący, dlaczego podobnie wyglądające rozbieżności mogą prowadzić do odmiennych ocen.
W konsekwencji przedsiębiorca powinien odnosić wyjaśnienia do konkretnego ustalenia: wskazać dokument, datę i okoliczność, którą dokument potwierdza. Ogólne zapewnienie o prawidłowości transportu nie wyjaśnia sprzeczności pomiędzy poszczególnymi dowodami. Z drugiej strony stwierdzenie rozbieżności nie zwalnia organu z ustalenia jej charakteru i znaczenia dla sprawy.
Dlaczego dokumentacja ma znaczenie już podczas kontroli?
Żądanie dodatkowych dokumentów może mieć bezpośredni wpływ na przebieg transportu. Art. 61 ust. 4 rozporządzenia (UE) 2024/1157 pozwala organom przeprowadzającym inspekcję wymagać dokumentów potwierdzających zgodność przemieszczenia, a także zatrzymać odpady i, w razie potrzeby, środek transportu oraz zawiesić transport do czasu przedstawienia dokumentów.
Dla właściciela lub osoby zarządzającej przedsiębiorstwem oznacza to potrzebę ustalenia, kto w firmie może zgromadzić dokumenty dotyczące konkretnego transportu i przedstawić je w terminie wyznaczonym przez organ. Rozproszenie dokumentów między działem logistyki, przewoźnikiem, osobą odpowiedzialną za środowisko i odbiorcą może utrudnić przygotowanie spójnej odpowiedzi.
Przygotowanie do kontroli warto zatem oprzeć na jednym pytaniu: czy na podstawie posiadanych informacji można wykazać, jakie odpady przemieszczono, kto uczestniczył w operacji, na jakich warunkach oraz gdzie i kiedy odpady zostały przyjęte? To właśnie spójność tych elementów pozwala ocenić zarówno prawidłowość działań przedsiębiorcy, jak i zasadność ustaleń organu.
Ocena rozbieżności pomiędzy danymi w DIWASS, dokumentacją przewozową i rzeczywistym przebiegiem przemieszczenia wymaga analizy pełnego materiału sprawy. Jeżeli chcą Państwo omówić ich znaczenie dla dalszego postępowania, możliwe jest przedstawienie stanowiska po zapoznaniu się z dokumentacją.
Źródła
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1157 — w szczególności art. 27, art. 61 ust. 1 i 4 oraz przepisy przejściowe.
GIOŚ: System DIWASS — cyfryzacja procedur transgranicznego przemieszczania odpadów
GIOŚ: Załącznik VII — odroczenie do 1 stycznia 2027 r.
GIOŚ: Współpraca w zakresie międzynarodowego przemieszczania odpadów będzie kontynuowana
