Bezpośrednio po wypadku najważniejsze są bezpieczeństwo i zdrowie poszkodowanych. Jest to nie tylko naturalny odruch, lecz także pierwszeństwo wynikające z prawa. Jednocześnie właśnie w pierwszych godzinach zaczyna powstawać materiał, który później może przesądzić o odpowiedzialności sprawcy, wysokości należnych świadczeń albo zasadności zarzutu przyczynienia się poszkodowanego.
Nagrania z monitoringu mogą zostać nadpisane, pojazdy naprawione, ślady na jezdni usunięte, a pamięć świadków stopniowo zaciera się. Także pierwsza dokumentacja medyczna ma szczególne znaczenie, ponieważ pokazuje, kiedy pojawiły się dolegliwości i w jakim stanie poszkodowany znajdował się bezpośrednio po zdarzeniu. Późniejsze postępowanie dowodowe nie zawsze pozwoli odtworzyć te informacje z podobną dokładnością.
1. „Pierwsze 72 godziny” – nie termin ustawowy, lecz praktyczne okno dowodowe
Okres 72 godzin nie jest przewidzianym w przepisach terminem, po którego upływie poszkodowany traci prawo do odszkodowania lub zadośćuczynienia. Roszczenie nie staje się bezzasadne tylko dlatego, że określone zdjęcie, oświadczenie albo rachunek nie zostały zabezpieczone w ciągu trzech dni.
Jest to jednak ważny okres z punktu widzenia praktyki dowodowej. W tym czasie można jeszcze stosunkowo łatwo ustalić świadków, zachować nagrania, sporządzić dokładny opis zdarzenia oraz udokumentować pierwsze objawy i obrażenia. Im później rozpoczyna się gromadzenie materiału, tym częściej sprawa opiera się na zeznaniach składanych po wielu miesiącach, niepełnej dokumentacji albo przypuszczeniach dotyczących przebiegu wypadku.
Nie oznacza to, że osoba ranna ma wykonywać zdjęcia zamiast korzystać z pomocy lekarskiej. Bezpieczeństwo, wezwanie służb i leczenie zawsze mają pierwszeństwo. Jeżeli poszkodowany nie jest w stanie samodzielnie zabezpieczyć informacji, może zrobić to pasażer, członek rodziny albo inna zaufana osoba.
2. Dlaczego dowody z pierwszych dni mają tak duże znaczenie?
W sporze odszkodowawczym nie wystarczy wykazać, że doszło do wypadku. Trzeba jeszcze ustalić jego przebieg, podstawę odpowiedzialności określonej osoby, związek pomiędzy zdarzeniem a obrażeniami, rozmiar szkody oraz wysokość poszczególnych roszczeń. Są to odrębne zagadnienia dowodowe.
W praktyce materiał sprawy powinien pozwalać odpowiedzieć co najmniej na pięć pytań:
1) jak doszło do zdarzenia i jakie zachowania uczestników miały znaczenie dla jego przebiegu;
2) kto ponosi odpowiedzialność cywilną i z jakiego ubezpieczenia można dochodzić świadczenia;
3) jakich obrażeń lub rozstroju zdrowia doznał poszkodowany;
4) czy obrażenia, leczenie, niezdolność do pracy i poniesione koszty pozostają w związku z wypadkiem;
5) jak wypadek wpłynął na codzienne, rodzinne i zawodowe życie poszkodowanego.
Materiał dotyczący przebiegu zdarzenia należy odróżnić od materiału dokumentującego jego następstwa. Zdjęcie układu pojazdów może być istotne dla odpowiedzialności. Karta medycznych czynności ratunkowych i dokumentacja szpitalna służą przede wszystkim wykazaniu obrażeń oraz związku czasowego z wypadkiem. Rachunki, historia zatrudnienia i dziennik opieki odnoszą się natomiast do wysokości szkody i zwiększonych potrzeb.
Wczesne dowody są szczególnie wartościowe dlatego, że powstają zanim pomiędzy stronami rozwinie się spór. Nie są przygotowywane z perspektywy późniejszego stanowiska ubezpieczyciela ani odpowiedzi na pozew. Pozwalają również zweryfikować, czy sporządzona przez Policję dokumentacja oddaje pełny przebieg zdarzenia. Notatka policyjna jest ważnym dowodem, ale nie musi zawierać wszystkich śladów, nagrań, relacji świadków ani danych mających później znaczenie w procesie cywilnym.
3. Co wynika z przepisów?
Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa co do zasady na osobie, która wywodzi z niego skutki prawne. W procesie cywilnym znaczenie mają fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, a strony są obowiązane wskazywać dowody na poparcie swoich twierdzeń. Dlatego nawet słuszne roszczenie może okazać się trudne do wykazania, jeżeli podstawowy materiał został utracony.
Ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych określa także obowiązki powstające bezpośrednio po zdarzeniu. Art. 16 ust. 1 nakazuje uczestnikowi wypadku przede wszystkim zapewnić bezpieczeństwo w miejscu zdarzenia, dążyć do złagodzenia jego skutków, zapewnić pomoc lekarską poszkodowanym oraz – w miarę możliwości – zabezpieczyć ich mienie. Jeżeli w zdarzeniu są ofiary w ludziach albo okoliczności nasuwają przypuszczenie popełnienia przestępstwa, należy niezwłocznie powiadomić Policję.
Stosownie do art. 16 ust. 3 osoba odpowiedzialna za szkodę oraz osoba występująca z roszczeniem powinny przedstawić ubezpieczycielowi, UFG albo PBUK posiadane dowody dotyczące zdarzenia i szkody oraz ułatwić ustalenie okoliczności wypadku i rozmiaru jego następstw. Obowiązek współdziałania nie oznacza jednak, że poszkodowany ma zastąpić profesjonalne postępowanie wyjaśniające zakładu ubezpieczeń.
Niedochowanie tych obowiązków również nie prowadzi automatycznie do utraty świadczenia. Art. 17 ustawy pozwala ograniczyć wypłatę tylko wtedy, gdy obowiązek został naruszony umyślnie albo wskutek rażącego niedbalstwa, a naruszenie miało wpływ na ustalenie odpowiedzialności, jej zakres albo zwiększenie szkody. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na zakładzie ubezpieczeń.
Art. 34 ustawy obejmuje ochroną z OC posiadaczy pojazdów mechanicznych szkody będące następstwem śmierci, uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia oraz utraty, zniszczenia lub uszkodzenia mienia. Poszkodowany może dochodzić roszczeń bezpośrednio od ubezpieczyciela na podstawie art. 19 ust. 1. Zgłoszenie szkody uruchamia podstawowy trzydziestodniowy termin postępowania likwidacyjnego określony w art. 14 ust. 1. Nie trzeba zatem czekać z zawiadomieniem ubezpieczyciela do zakończenia całego leczenia. Dokumentację i wysokość roszczeń można następnie uzupełniać w miarę rozwoju sytuacji zdrowotnej.
4. Które dowody mogą zdecydować o wyniku sprawy?
4.1. Zdjęcia i nagrania z miejsca zdarzenia
Jeżeli pozwalają na to stan zdrowia i warunki bezpieczeństwa, warto wykonać zarówno ujęcia ogólne, jak i szczegółowe. Jedno zdjęcie uszkodzonego zderzaka zwykle nie pozwala odtworzyć geometrii zdarzenia. Przydatne mogą być fotografie lub filmy pokazujące:
1) położenie pojazdów, roweru, motocykla lub innych uczestników względem jezdni i pobocza;
2) kierunki ruchu, pasy jezdni, skrzyżowanie, przejście dla pieszych i drogę dla rowerów;
3) znaki, sygnalizację świetlną, oznakowanie poziome oraz ewentualne przeszkody ograniczające widoczność;
4) ślady hamowania, rozsypane elementy, płyny eksploatacyjne i inne ślady na nawierzchni;
5) uszkodzenia każdego pojazdu, a nie tylko pojazdu poszkodowanego;
6) warunki oświetlenia, pogodę, stan nawierzchni i widoczność;
7) numery rejestracyjne, oznaczenia pojazdów i charakterystyczne elementy otoczenia.
Należy zachować pliki w oryginalnej postaci. Przesłanie zdjęcia wyłącznie przez komunikator może spowodować jego kompresję albo usunięcie części danych technicznych. Kopię warto zapisać w co najmniej dwóch miejscach, nie usuwając pierwotnych plików z telefonu lub rejestratora.
4.2. Dane uczestników i świadków
Trzeba ustalić dane kierujących, numery rejestracyjne pojazdów oraz informacje pozwalające zidentyfikować ubezpieczyciela. Jeżeli na miejscu są świadkowie, warto poprosić ich co najmniej o imię, nazwisko i numer telefonu. Szczególne znaczenie mogą mieć osoby niezwiązane z żadnym uczestnikiem zdarzenia: piesi, mieszkańcy pobliskich budynków, pracownicy punktów usługowych albo kierowcy jadący bezpośrednio za pojazdami.
Jeżeli nie ma podstaw do wzywania Policji, uczestnicy mogą sporządzić wspólne oświadczenie. Powinno ono opisywać fakty, a nie jedynie zawierać ogólną formułę o uznaniu winy. Gdy natomiast są osoby ranne, występuje spór co do przebiegu zdarzenia, kierujący może być nietrzeźwy albo zachodzą inne okoliczności wskazujące na możliwość popełnienia przestępstwa, samo oświadczenie nie powinno zastępować wezwania Policji.
4.3. Monitoring i nagrania z rejestratorów
Nagranie może rozstrzygnąć spór dotyczący prędkości, sygnalizacji świetlnej, miejsca wejścia pieszego na jezdnię albo pierwszeństwa przejazdu. Dlatego należy szybko ustalić, czy miejsce zdarzenia obejmowały kamery miejskie, monitoring sklepu, stacji paliw, wspólnoty mieszkaniowej, autobusu albo prywatnego pojazdu.
Nagrania bywają przechowywane krótko i automatycznie nadpisywane. Warto zatem niezwłocznie wystąpić do administratora o ich zabezpieczenie, podając dokładną datę, przedział godzinowy i miejsce. Administrator nie zawsze będzie mógł przekazać zapis bezpośrednio osobie prywatnej, ale może zachować go na potrzeby Policji, prokuratury lub sądu. Jeżeli nagranie posiada inny kierowca, należy poprosić go o zachowanie oryginalnego pliku, a nie tylko krótkiego fragmentu przesłanego przez komunikator.
4.4. Dokumentacja policyjna i akta postępowania
Warto zapisać jednostkę prowadzącą czynności, numer sprawy lub notatki oraz dane umożliwiające późniejsze odnalezienie dokumentacji. W dalszym postępowaniu znaczenie mogą mieć protokół oględzin, szkic miejsca, fotografie, zeznania uczestników i świadków, wyniki badań trzeźwości, zapis monitoringu oraz opinia dotycząca rekonstrukcji wypadku.
Dokumentacja urzędowa jest istotna, ale nie powinna być przyjmowana bez sprawdzenia jej kompletności. Jeżeli poszkodowany został natychmiast przewieziony do szpitala, mógł nie uczestniczyć w ustalaniu przebiegu zdarzenia. Dlatego własne zdjęcia, nagrania i dane świadków mogą później uzupełnić albo zweryfikować materiał zebrany na miejscu.
4.5. Pierwsza dokumentacja medyczna
W sprawach o szkodę na osobie pierwsza dokumentacja medyczna tworzy początek łańcucha przyczynowego: zdarzenie – obrażenie lub rozstrój zdrowia – leczenie – dalsze następstwa. Znaczenie mogą mieć karta medycznych czynności ratunkowych, dokumentacja szpitalnego oddziału ratunkowego, wyniki badań obrazowych, karta informacyjna leczenia szpitalnego, zalecenia, recepty, skierowania i zwolnienia lekarskie.
Poszkodowany powinien przekazywać lekarzowi rzeczywiste objawy i okoliczności ich powstania – bez ich pomniejszania, ale również bez wyolbrzymiania. Jeżeli nowe dolegliwości ujawnią się dopiero po pewnym czasie, należy zgłosić je podczas kolejnej konsultacji. Szczególnej staranności wymagają sprawy, w których przed wypadkiem istniały już choroby lub wcześniejsze urazy. Nie należy ich ukrywać. Przedmiotem dowodu może być właśnie nasilenie wcześniejszych dolegliwości, pojawienie się nowych ograniczeń albo przyspieszenie niekorzystnego procesu zdrowotnego.
4.6. Koszty i pierwsze skutki w życiu codziennym
Od pierwszego dnia warto zachowywać rachunki, faktury, potwierdzenia płatności i recepty dotyczące leków, środków opatrunkowych, konsultacji, rehabilitacji, przejazdów, parkowania i sprzętu pomocniczego. Trzeba także zabezpieczyć informacje o zniszczonej odzieży, okularach, telefonie, kasku lub innych przedmiotach. Przed ich wyrzuceniem należy wykonać dokumentację fotograficzną.
Nie każdy element szkody da się wykazać rachunkiem. Pomocne są dlatego również notatki o godzinach opieki rodziny, rodzaju wykonywanych czynności, nieobecnościach w pracy oraz ograniczeniach w zwykłych aktywnościach. Taki zapis sporządzany na bieżąco jest zwykle bardziej wiarygodny i dokładny niż próba odtworzenia kilku miesięcy leczenia dopiero przed sporządzeniem pozwu.
5. Praktyczny plan działania na pierwsze 72 godziny
Pierwsze minuty i godziny
1) Bezpieczeństwo i pomoc: zabezpieczyć miejsce, wezwać numer 112 i udzielić pomocy w granicach własnych możliwości.
2) Policja: powiadomić ją, jeżeli są osoby ranne albo zachodzi podejrzenie popełnienia przestępstwa.
3) Zdrowie: poddać się badaniu i opisać wszystkie rzeczywiście odczuwane dolegliwości.
4) Dane: ustalić uczestników, pojazdy, ubezpieczyciela i świadków.
5) Miejsce: jeżeli jest to bezpieczne, wykonać zdjęcia i nagrania przed zmianą położenia pojazdów lub usunięciem śladów.
Jeszcze tego samego dnia
6) Kopia materiału: zapisać oryginalne zdjęcia i filmy w drugim bezpiecznym miejscu.
7) Chronologia: krótko opisać przebieg zdarzenia, kierunki ruchu, pogodę, sygnalizację oraz wypowiedzi uczestników, dopóki pamięć jest świeża.
8) Kamery: zanotować lokalizacje potencjalnego monitoringu i dane osób posiadających rejestratory.
9) Przedmioty: nie naprawiać pojazdu i nie wyrzucać uszkodzonych rzeczy przed ich pełnym udokumentowaniem oraz umożliwieniem oględzin, jeżeli mogą być potrzebne.
W ciągu pierwszej doby
1) Nagrania: skierować prośby o zabezpieczenie monitoringu i zapisów z rejestratorów.
2) Dokumentacja: zgromadzić karty medyczne, wyniki badań, zalecenia, recepty i zwolnienia.
3) Zgłoszenie: zawiadomić właściwego ubezpieczyciela o szkodzie, jeżeli można go ustalić, i zachować potwierdzenie oraz numer sprawy.
4) Koszty: założyć jeden folder na rachunki i potwierdzenia płatności.
W ciągu kolejnych 48 godzin
1) Stan zdrowia: odbyć zalecone konsultacje i zgłaszać lekarzowi pojawiające się objawy.
2) Akta zdarzenia: ustalić jednostkę Policji lub prokuratury oraz sygnaturę albo inny numer identyfikacyjny.
3) Świadkowie: potwierdzić ich dane kontaktowe i zanotować, co mogli zaobserwować.
4) Dziennik skutków: rozpocząć zapisywanie bólu, ograniczeń, pomocy osób trzecich, niezdolności do pracy i zmian w codziennym funkcjonowaniu.
5) Kompletność: sprawdzić, czy posiadane zdjęcia pokazują nie tylko uszkodzenia, lecz także całe otoczenie i układ miejsca zdarzenia.
Jeżeli poszkodowany pozostaje w szpitalu albo jego stan nie pozwala na wykonywanie tych czynności, warto wyznaczyć jedną osobę, która zgromadzi dokumenty, zabezpieczy pliki i będzie zapisywać informacje przekazywane przez służby oraz placówki medyczne. Ogranicza to ryzyko rozproszenia materiału pomiędzy kilku członków rodziny.
6. Czego unikać i co zrobić, jeżeli część dowodów nie została zabezpieczona?
Do najczęstszych błędów po wypadku należą:
1) rezygnacja z pomocy lekarskiej mimo rzeczywistych dolegliwości, a następnie wielodniowa przerwa przed pierwszą konsultacją;
2) założenie, że notatka policyjna zawiera pełny i niepodważalny opis wypadku;
3) wykonanie wyłącznie zbliżeń uszkodzeń bez zdjęć całego miejsca zdarzenia;
4) zachowanie tylko skompresowanych kopii zdjęć przesłanych przez komunikator;
5) naprawa pojazdu, wypranie odzieży albo wyrzucenie kasku i innych przedmiotów przed ich udokumentowaniem;
6) składanie pod wpływem stresu kategorycznych oświadczeń o okolicznościach, których uczestnik w rzeczywistości nie pamięta;
7) oczekiwanie z zawiadomieniem ubezpieczyciela do zakończenia leczenia, mimo że podstawowe dane pozwalają już zgłosić szkodę.
Brak określonego dowodu nie oznacza automatycznie przegranej. Przebieg zdarzenia może być odtwarzany z dokumentacji Policji, zeznań świadków, nagrań, śladów na pojazdach, danych technicznych i opinii biegłego. Następstwa zdrowotne mogą wynikać z całego przebiegu leczenia, a poniesione koszty także z innych wiarygodnych źródeł niż pojedynczy rachunek. Trzeba jednak działać szybko, gdy tylko ujawni się brak materiału.
Nie należy przy tym zakładać, że sąd zawsze sam oszacuje niewykazaną szkodę. Art. 322 k.p.c. może ułatwić określenie wysokości odszkodowania, gdy samo istnienie szkody zostało udowodnione, ale jej ścisłe wyliczenie jest niemożliwe albo nadmiernie utrudnione. Nie zastępuje natomiast dowodu odpowiedzialności ani okoliczności powstania szkody. Takie rozumienie przepisu zostało przyjęte m.in. w wyrokach Sądu Najwyższego z 30 maja 2000 r., IV CKN 919/00, oraz z 2 czerwca 2010 r., III CSK 245/09.
Najważniejszy wniosek jest prosty: pierwsze 72 godziny nie decydują o istnieniu roszczenia, ale mogą zdecydować o możliwości jego skutecznego udowodnienia. Dobrze zabezpieczony materiał powinien tworzyć spójny ciąg: zdarzenie – odpowiedzialność – obrażenia – następstwa – roszczenia. Im wcześniej powstanie ten ciąg, tym mniejsze ryzyko, że wynik sprawy będzie zależał od niepełnej dokumentacji lub pamięci odtwarzanej po wielu miesiącach.
