Wprowadzenie – kogo dotyczy zagadnienie

Niniejsze opracowanie dotyczy praktycznego problemu występującego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, w których ojcowie dzieci dochodzą prawa do zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego w sytuacji, gdy dziecko urodziło się przed 26 kwietnia 2023 r., a matka w dacie porodu nie posiadała tytułu do ubezpieczenia chorobowego.

W 2026 r. zagadnienie to nadal pozostaje aktualne w odniesieniu do spraw dotyczących dzieci urodzonych przed wejściem w życie nowelizacji przepisów z dnia 26 kwietnia 2023 r., a więc w szczególności dzieci urodzonych w latach 2020–2022 oraz do 25 kwietnia 2023 r.

W przypadku dzieci urodzonych wcześniej możliwość ubiegania się o świadczenie może być ograniczona z uwagi na upływ 6-letniego terminu liczonego od końca roku, w którym urodziło się dziecko.

Istota sporu – stanowisko ZUS a praktyka orzecznicza

W praktyce stosowania przepisów dotyczących zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego nadal występują istotne rozbieżności pomiędzy stanowiskiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych a kierunkiem orzeczniczym sądów powszechnych.

ZUS w sprawach dotyczących dzieci urodzonych przed 26 kwietnia 2023 r. przyjmuje często wykładnię, zgodnie z którą prawo ojca do świadczeń rodzicielskich jest uzależnione od sytuacji ubezpieczeniowej matki dziecka w dacie porodu. W konsekwencji brak tytułu do ubezpieczenia chorobowego po stronie matki bywa traktowany jako przesłanka negatywna, wyłączająca możliwość przyznania zasiłku macierzyńskiego ojcu.

Takie podejście opiera się na literalnej wykładni przepisów ustawy zasiłkowej oraz historycznym modelu uprawnień rodzicielskich wynikających z Kodeksu pracy, w którym akcentowano powiązanie praw jednego z rodziców z sytuacją drugiego.

W efekcie prowadzi to do sytuacji, w której możliwość skorzystania z urlopu rodzicielskiego przez ojca nie jest oceniana wyłącznie przez pryzmat jego własnego tytułu ubezpieczeniowego, lecz zależy od okoliczności dotyczących drugiego rodzica. Stanowi to jeden z głównych punktów spornych w aktualnej praktyce orzeczniczej.

Kierunek orzeczniczy sądów – prawo ojca jako uprawnienie indywidualne

W orzecznictwie sądów powszechnych coraz wyraźniej zarysowuje się jednak odmienna linia interpretacyjna, zgodnie z którą prawo ojca do zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego ma charakter samodzielny i indywidualny.

Zgodnie z tym podejściem źródłem uprawnienia jest własny tytuł ubezpieczeniowy ojca dziecka, a nie sytuacja prawna drugiego z rodziców. W konsekwencji brak ubezpieczenia matki w dacie porodu nie powinien automatycznie prowadzić do odmowy przyznania świadczenia ojcu, o ile spełnia on ustawowe przesłanki we własnym zakresie.

Sądy wskazują, że uzależnienie realizacji prawa jednego z rodziców od spełnienia warunków przez drugiego może prowadzić do nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji ubezpieczonych oraz ograniczenia rzeczywistej możliwości korzystania z uprawnień rodzicielskich.

W tym ujęciu świadczenie z tytułu urlopu rodzicielskiego traktowane jest jako prawo o charakterze indywidualnym, związane z osobą ubezpieczonego, a nie jako uprawnienie pochodne, którego byt zależy od sytuacji drugiego rodzica.

Znaczenie prawa Unii Europejskiej

W uzasadnieniach orzeczeń sądowych coraz częściej pojawia się odwołanie do standardów prawa Unii Europejskiej, w szczególności do zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do świadczeń związanych z rodzicielstwem.

Znaczenie mają w tym kontekście przede wszystkim:

• dyrektywa 2006/54/WE dotycząca równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie zatrudnienia i pracy,
• dyrektywa 2019/1158 w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów,
• zasada pierwszeństwa oraz bezpośredniej skuteczności prawa Unii Europejskiej.

W konsekwencji sądy podkreślają, że wykładnia przepisów krajowych nie może prowadzić do utrwalania pośredniej dyskryminacji ojców w dostępie do świadczeń rodzicielskich, a interpretacja zgodna z prawem UE powinna uwzględniać realną możliwość samodzielnego korzystania z uprawnień przez każdego z rodziców.

Zakres czasowy spraw – znaczenie daty 26 kwietnia 2023 r.

Istotnym elementem analizy jest rozróżnienie stanów faktycznych w zależności od daty urodzenia dziecka.

W praktyce spory dotyczą przede wszystkim przypadków, w których dziecko urodziło się przed 26 kwietnia 2023 r., a więc przed wejściem w życie nowelizacji przepisów wprowadzonych ustawą z dnia 26 kwietnia 2023 r.

W tych sprawach nadal stosowane są przepisy w ich „starym” brzmieniu, co prowadzi do rozbieżności interpretacyjnych pomiędzy organem rentowym a sądami powszechnymi.

W przypadku dzieci urodzonych po tej dacie model uprawnień został zmodyfikowany w kierunku większej indywidualizacji praw rodzicielskich, co w praktyce ogranicza zakres sporów dotyczących zależności prawa ojca od sytuacji ubezpieczeniowej matki.

Wymiar uprawnień – ile trwa urlop rodzicielski i jak jest skonstruowany

W sprawach dotyczących zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego kluczowe znaczenie ma prawidłowe określenie jego wymiaru.

W standardowej sytuacji (przy jednym dziecku) łączny wymiar urlopu rodzicielskiego wynosi 41 tygodni, przy czym jest to pula wspólna dla obojga rodziców. Oznacza to, że rodzice mogą dowolnie podzielić ten okres pomiędzy siebie, z zastrzeżeniem ustawowych ograniczeń.

Istotnym elementem systemu jest również 9 tygodni urlopu rodzicielskiego przypisanego wyłącznie do drugiego rodzica, które stanowi uprawnienie nieprzenoszalne. W praktyce oznacza to, że część ta może zostać wykorzystana wyłącznie przez ojca dziecka i nie może być przekazana matce.

Dodatkowo funkcjonuje odrębny 2-tygodniowy urlop ojcowski, który nie wchodzi do puli urlopu rodzicielskiego i stanowi niezależne uprawnienie pracownicze.

Wysokość zasiłku – zasady ogólne

Wysokość zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego uzależniona jest od podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, czyli w praktyce od przeciętnego wynagrodzenia ubezpieczonego.

W standardowym wariancie obowiązują następujące zasady:

• 100% podstawy wymiaru – za okres urlopu macierzyńskiego,
• 70% podstawy wymiaru – za okres urlopu rodzicielskiego,
• 81,5% średnio – w przypadku złożenia odpowiedniego wniosku obejmującego całość uprawnień we właściwym terminie.

W przypadku ojców korzystających z urlopu rodzicielskiego kluczowe znaczenie ma właśnie stawka 70%, która najczęściej stanowi podstawę rzeczywistych wyliczeń.

Symulacja finansowa – ile można zyskać?

Dla zobrazowania realnej wartości świadczenia można przyjąć przykładowe wynagrodzenie na poziomie około 6000 zł netto miesięcznie, co odpowiada w przybliżeniu 8300 zł brutto.

Przy zastosowaniu stawki 70% podstawy wymiaru miesięczna wysokość zasiłku wynosi w takim przypadku około 4200–4400 zł netto miesięcznie.

Zakładając wykorzystanie pełnego wymiaru urlopu rodzicielskiego, tj. 41 tygodni (około 9,5 miesiąca), łączna wartość świadczenia wynosi orientacyjnie około 40 000 – 42 000 zł netto.

W praktyce oznacza to, że pełne wykorzystanie urlopu rodzicielskiego przy przeciętnym wynagrodzeniu rzędu 6000 zł netto odpowiada kwocie kilku miesięcznych pensji wypłacanych w rozłożeniu na okres około dziewięciu miesięcy.

Porównanie praktyczne: umowa o pracę, zlecenie i działalność gospodarcza

Z perspektywy praktyki stosowania przepisów dotyczących zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego kluczowe znaczenie ma nie tylko sama podstawa prawna uprawnienia, ale również forma zatrudnienia ubezpieczonego. Wpływa ona zarówno na sposób realizacji świadczenia, jak i jego realną wartość ekonomiczną.

Umowa o pracę (UoP)

W przypadku pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę skorzystanie z urlopu rodzicielskiego co do zasady wiąże się z koniecznością zaprzestania świadczenia pracy.

W praktyce:

• wysokość zasiłku zależy od wynagrodzenia pracowniczego,
• istotnym problemem może być odmowa udzielenia urlopu lub spór z pracodawcą, często wynikający z odmiennej interpretacji przepisów i stanowiska organu rentowego,
• w takich przypadkach konieczne może być dochodzenie praw na drodze postępowania sądowego.

Umowa zlecenia

W przypadku umów cywilnoprawnych kluczowe znaczenie ma podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu.

Jeżeli warunek ten jest spełniony:

• przysługuje prawo do zasiłku macierzyńskiego,
• możliwe jest jednoczesne kontynuowanie wykonywania umowy (w zależności od jej konstrukcji),
• zachowana zostaje ciągłość przychodów,
• brak obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne w okresie pobierania zasiłku poprawia bieżącą płynność finansową.

W praktyce jest to model łączący elastyczność zatrudnienia z relatywnie korzystnym bilansem finansowym.

Działalność gospodarcza (JDG)

W przypadku osób prowadzących działalność gospodarczą również kluczowe jest podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu.

Przy spełnieniu tego warunku:

• przysługuje zasiłek macierzyński,
• możliwe jest kontynuowanie działalności gospodarczej,
• przedsiębiorca jest zwolniony z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne w okresie pobierania świadczenia.

W praktyce (duży ZUS – 2026):

• podstawa wymiaru: 5 652,00 zł
• zasiłek (70%): ok. 3 956 zł brutto miesięcznie
• oszczędność składek: ok. 1 700 zł miesięcznie

Łączna korzyść w okresie 41 tygodni (ok. 9,5 miesiąca) wynosi ok. 53 000 – 55 000 zł.

Problemy praktyczne – odmowy i spory z ZUS

Pomimo coraz bogatszego orzecznictwa sądowego w praktyce nadal często występują:

• odmowy przyznania świadczeń przez ZUS,
• spory dotyczące interpretacji zależności między uprawnieniami rodziców,
• konieczność kierowania spraw na drogę sądową,
• rozbieżności w ocenie podobnych stanów faktycznych.

W konsekwencji w wielu przypadkach dopiero postępowanie sądowe prowadzi do ostatecznego potwierdzenia prawa do świadczenia.

Podsumowanie

W ujęciu praktycznym oznacza to, że jeżeli:

• jesteś ojcem dziecka urodzonego między 1 stycznia 2020 r. a 26 kwietnia 2023 r.,
• matka dziecka nie korzystała z zasiłku macierzyńskiego, ponieważ nie podlegała ubezpieczeniu,
• podlegasz ubezpieczeniu chorobowemu (niezależnie od tego, czy jest to umowa o pracę, zlecenie czy działalność gospodarcza),
• nie wykorzystałeś jeszcze przysługujących okresów świadczeń,

warto rozważyć złożenie wniosku o zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego.

W wielu przypadkach może to oznaczać realne świadczenie wypłacane nawet przez 41 tygodni. W przypadku działalności gospodarczej oraz zlecenia dochodzą także istotne oszczędności na składkach ZUS. Należy jednak mieć świadomość, że ZUS lub pracodawca może w pierwszej decyzji odmówić przyznania świadczenia, co często wymaga skorzystania z drogi odwoławczej oraz rozstrzygnięcia sprawy przed sądem. Prawomocne orzeczenia zapadające w tego typu sprawach potwierdzają jednak, iż w określonych stanach faktycznych ojcowie mają prawo do zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze.

Pełna treść Wyroku Sądu wraz z uzasadnieniem dostępna jest na stronie: https://twojeprawawinternecie.pl/wyrok-urlop-rodzicielski-zus/