Świadomość prawna konsumentów rośnie, jednak wciąż nie wszyscy mają wiedzę, że przysługuje im prawo do odstąpienia od umowy zawartej na odległość. Co więcej, powiela się mit o tym, że termin na skorzystanie z tego prawa biegnie zawsze od dnia zawarcia umowy i wynosi 14 dni, co nie jest prawdą.
Ustawodawca chcąc chronić konsumentów przed nieuczciwymi praktykami handlowymi stosowanymi przez niektórych przedsiębiorców (np. firmy zajmujące się sprzedażą i montażem instalacji fotowoltaicznych dla domów jednorodzinnych), wprowadził szczególne uregulowania, które omówię krótko w tym artykule.
Odstąpienie od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa
Odstąpienie od umowy, uregulowane w ustawie z dnia 30.05.2014 r. o prawach konsumenta (tj. Dz. U z 2024 r. poz. 1796, dalej jako: ustawa o prawach konsumenta) to podstawowy sposób na to, aby cofnąć skutki złożonego oświadczenia woli, doprowadzając do uznania umowy za niezawartą. Bardzo często zawieraniu przez konsumentów umów na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, towarzyszą techniki manipulacyjne stosowane przez przedstawiciela handlowego, jego fałszywe zapewnienia i presja na natychmiastowe zawarcie umowy. Od ilości zawartych umów zależy wysokość prowizji należnej przedstawicielowi handlowemu, co zwiększa ryzyko nadużyć.
Odstąpienie od umowy zawartej na odległość to prosty sposób na uniknięcie konsekwencji finansowych umowy, która nie jest korzystna ekonomicznie i prawnie dla konsumenta. Jeżeli mit, że na odstąpienie od umowy jest tylko 14 dni od dnia jej zawarcia spowoduje, że konsument zawczasu złoży takie oświadczenie i ochroni swoje prawa, to w porządku. Niemniej, jeśli konsument z góry odrzuci możliwość odstąpienia od umowy, bo błędnie uzna, że to prawo już mu nie przysługuje, to może nieopatrznie pozbawić się ochrony, którą zapewnił mu ustawodawca.
Zakres prawa do odstąpienia od umowy
Konsument ma prawo do odstąpienia od:
- umowy zawartej na odległość,
- umowy zawartej poza lokalem przedsiębiorstwa.
Odstępując od umowy na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy o prawach konsumenta, konsument nie musi podawać przyczyny rezygnacji oraz nie ma obowiązku ponoszenia kosztów – poza kosztami wyszczególnionymi w art. 33, art. 34 ust. 2 i art. 35 ustawy o prawach konsumenta. Jeżeli przedsiębiorca wymaga uiszczenia kosztów, warto zweryfikować, czy jego żądanie ma oparcie w tych przepisach.
Konsument nie może zrzec się prawa do odstąpienia od umowy z wyjątkiem przypadków ustalonych w ustawie o prawach konsumenta. Postanowienie umowne, które zakłada zrzeczenie się praw do odstąpienia od umowy jest nieważne, jeśli zostało sformułowane niezgodnie z przepisami ustawy o prawach konsumenta.
Od kiedy liczymy termin na odstąpienie od umowy?
Mit, o którym mowa w tym artykule, może mieć źródło w art. 27 ust. 1 ustawy o prawach konsumenta, w którym ustawodawca wskazał, że:
Konsument, który zawarł umowę na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, może w terminie 14 dni odstąpić od niej bez podawania przyczyny i bez ponoszenia kosztów, z wyjątkiem kosztów określonych w art. 33, art. 34 ust. 2 i art. 35.
Niemniej w art. 28 tej ustawy czytamy, że bieg terminu do odstąpienia od umowy nie zawsze rozpoczyna się od dnia jej zawarcia. Na przykład, jeżeli przedsiębiorca zobowiązał się na podstawie umowy sprzedaży do wydania towaru (np. magazynu ciepła, paneli fotowoltaicznych, magazynu energii), to termin 14 dni nie biegnie od dnia zawarcia umowy. Biegnie dopiero od dnia, w którym konsument lub wyznaczona przez niego osoba (inna niż przewoźnik), objął towar w posiadanie.
Może się zdarzyć, że umowa obejmuje więcej niż jeden towar, a sprzedawca zobowiązał się, że dostarczy towary w co najmniej dwóch różnych terminach. W takiej sytuacji początek biegu terminu do odstąpienia od umowy, należy liczyć od dnia objęcia w posiadanie ostatniego towaru, jego ostatniej partii lub ostatniej części (potocznie: data ostatniej dostawy).
Inaczej będziemy liczyć termin na odstąpienie od umowy, jeśli umowa zobowiązuje sprzedawcę do dostarczania towaru regularnie przez oznaczony czas. Wówczas termin do odstąpienia od umowy liczymy od dnia otrzymania przez konsumenta pierwszego z towarów (potocznie: data pierwszej dostawy).
Kiedy termin do odstąpienia od umowy wynosi 30 dni?
Termin do odstąpienia od umowy będzie dłuższy i wyniesie 30 dni, jeżeli konsument zawarł umowę poza lokalem przedsiębiorstwa, w czasie nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania lub zwykłego pobytu konsumenta, albo podczas wycieczki.
To dlatego w wielu umowach zawieranych z konsumentami znajdziemy oświadczenia, że „Konsument potwierdza, że umowa została zawarta w czasie umówionej wizyty przedsiębiorcy”, albo „Konsument potwierdza, że umowa nie została zawarta podczas wycieczki” i tym podobne.
Bieg tego terminu będzie liczony tak, jak przy terminie 14 – dniowym, zgodnie z art. 28 ustawy o prawach konsumenta.
Skutki niepoinformowania konsumenta o prawie do odstąpienia od umowy
Przedsiębiorca ma obowiązek poinformować konsumenta o przysługującym mu prawie do odstąpienia od umowy. Jeżeli nie wykona tego obowiązku, stosujemy art. 29 ust. 1 lub ust. 2 ustawy o prawach konsumenta.
Pierwszy skutek sprowadza się do tego, że prawo do odstąpienia do umowy wygaśnie dopiero po upływie 12 miesięcy od dnia upływu terminu 14-dniowego bądź 30-dniowego, w zależności od tego czy stosujemy art. 27 ust. 1 ustawy o prawach konsumenta, czy art. 27 ust. 2 ustawy o prawach konsumenta. Do czasu podstawowego, zapewnionego przez art. 27 i 28 ustawy o prawach konsumenta, doliczamy więc 12 miesięcy.
Co się stanie, jeżeli przed upływem dodatkowego okresu 12 miesięcy, przedsiębiorca wykona jednak obowiązek i pouczy konsumenta o prawie do odstąpienia od umowy? W takiej sytuacji zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy o prawach konsumenta, liczymy termin 14 dni (albo 30 dni, jeżeli znajduje zastosowanie art. 27 ust. 2 ustawy o prawach konsumenta), od dnia prawidłowego udzielenia konsumentowi informacji o takim prawie.
Wyłączenie prawa do odstąpienia od umowy
W art. 38 ust. 1 ustawy o prawach konsumenta, ustawodawca wprowadził katalog umów, w odniesieniu do których konsumentowi nie przysługuje prawo do odstąpienia od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa.
Z uwagi na temat artykułu ograniczę się do przykładu, który jest często stosowany. Jeżeli w umowie o świadczenie usługi odpłatnie, przedsiębiorca wykona usługę w pełni za wyraźną i uprzednią zgodą konsumenta, który został poinformowany przed rozpoczęciem świadczenia, że po jego spełnieniu utraci prawo odstąpienia od umowy i przyjął to do wiadomości, nie może już skorzystać z tego prawa.
W praktyce wygląda to w ten sposób, że w umowie zostaje zawarte postanowienie, umożliwiające zastosowanie art. 38 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawach konsumenta. Na przykład, jeżeli przedsiębiorca prawidłowo wprowadził do umowy postanowienie, zgodne z ustawą o prawach konsumenta, po czym wykona usługę montażu paneli fotowoltaicznych zanim upłynie termin do odstąpienia od umowy, to konsument nie może już skorzystać prawa do odstąpienia od umowy. Jest to przypadek zrzeczenia się prawa do odstąpienia od umowy przewidziany w ustawie o prawach konsumenta.
Warto zapamiętać:
- termin do odstąpienia od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa wynosi 14 dni bądź 30 dni, w zależności od stanu faktycznego,
- bieg terminu do odstąpienia od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa nie zawsze rozpoczyna się od dnia zawarcia umowy,
- jeżeli przedsiębiorca nie poinformował konsumenta o prawie do odstąpienia od umowy, okres na skorzystanie z tego prawa ulega przedłużeniu o 12 miesięcy, chyba że przed upływem tego terminu przedsiębiorca wykona ten obowiązek; w takim wypadku termin 14 dni bądź 30 dni biegnie od dnia poinformowania konsumenta o prawie do odstąpienia od umowy,
- w niektórych przypadkach, uregulowanych w ustawie o prawach konsumenta, konsumentowi nie przysługuje prawo do odstąpienia od umowy,
- dlatego każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny.
