Kiedy sędzia decyduje, że chce osobiście porozmawiać z Twoim dzieckiem, w Twojej głowie natychmiast pojawia się czarny scenariusz. Wyobrażasz sobie chłodny gmach sądu i malucha zestresowanego całą sytuacją. Jako radca prawny i mediator na co dzień prowadzący sprawy rodzinne w Toruniu i Strzałkowie wiem, że strach wynika z niewiedzy. Od końca października 2024 roku obowiązuje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości, które całkowicie zmienia realia tych spotkań. Oto konkretne odpowiedzi na pytania, o które najczęściej pytacie mnie w gabinecie w sprawach dotyczących osoby małoletniego, martwiąc się o to by nadrzędne prawo dziecka do bycia wysłuchanym nie stało się dla niego traumą.
Wysłuchanie dziecka w polskim systemie prawnym. Kodeks postępowania cywilnego.
Instytucja ta regulowana jest przede wszystkim przez Kodeks postępowania cywilnego oraz, co istotne, kodeks rodzinny i opiekuńczy (oznaczany dalej skrótem KRO). Sąd decyduje się na ten krok w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka, jeżeli jego stan zdrowia i stopień dojrzałości (co przepisy KPC precyzują, zaznaczając: stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka) na to pozwalają, co sąd rodzinny ocenia indywidualnie, dbając o dobro i interesy osoby małoletniego dziecka.
„Przesłuchanie” małoletniego w sprawie rodzinnej – kiedy i ile razy może nastąpić?
Niezwykle ważną zasadą proceduralną jest to, że wysłuchanie dziecka może nastąpić tylko raz – raz w toku postępowania (chyba że zaistnieją wyjątkowe okoliczności, w których dobro dziecka wymaga ponownej czynności).
A co jeżeli dziecko odmawia udziału w wysłuchaniu? To jego prawo proceduralne, którego sąd nie może zignorować.
Dodatkowo, co istotne dla spójności procesu, to wysłuchanie dziecka zazwyczaj przeprowadza ten sam sąd, który orzeka w sprawie głównej, a czynność ta następuje, najczęściej najpóźniej przed zakończeniem postępowania.
Niebieski pokój, czy gabinet? Gdzie odbywa się wysłuchanie dziecka w sądzie?
Zapomnij o wielkiej sali rozpraw, ławie oskarżonych i publiczności. Mając na uwadze dobro dziecka wysłuchanie odbywa się w przystosowanych pomieszczeniach w siedzibie sądu zwykle przypominających mieszkanie. Statystyki sądowe pokazują, że w 71% przypadków rozmowa toczy się w przytulnym, uporządkowanym gabinecie sędziego, a w 30% – w specjalnie przystosowanych Przyjaznych Pokojach (tzw. Niebieskich Pokojach).
Jak wygląda taki pokój? Czy to przyjazne miejsce?
Jeśli Twoje dziecko nie ukończyło 13 lat lub boryka się z trudnościami rozwojowymi, pokój musi spełniać surowe wytyczne techniczne:
-
Ściany i meble muszą mieć jasne, stonowane, niemające krzykliwych barw kolory.
-
Na podłodze musi leżeć miękka wykładzina, a oświetlenie musi być ciche i mieć możliwość regulacji.
-
Przestrzeń musi pozwalać dziecku na swobodne poruszanie się.
-
W pokoju zawsze czeka woda oraz chusteczki. Co więcej, sędzia ma pod ręką kredki, bloki rysunkowe i materiały, które pomagają dziecku rozładować lęk. Są one jednak wyjmowane dyskretnie, by nie rozpraszać uwagi malucha.
Co jeśli moje dziecko ma spektrum autyzmu lub trudności w komunikacji?
Przepisy w końcu chronią neuroróżnorodne dzieci. Jeśli Twoje dziecko jest w spektrum autyzmu, sąd ma obowiązek zapewnić warunki pozbawione jaskrawych kolorów, głośnych dźwięków i mocnych zapachów. Co niezwykle ważne: dziecku w spektrum autyzmu umożliwia się przyjście do sądu i obejrzenie pokoju na co najmniej 2 dni przed właściwym terminem, aby mogło oswoić się z nowym miejscem. Jeśli dziecko posługuje się językiem migowym lub alternatywną komunikacją (AAC), sąd musi to uwzględnić w czasie trwania rozmowy.
Wysłuchanie małoletniego bez togi – jak sędzia rozmawia z dzieckiem?
Nie, przepisy wprost zakazują używania stroju urzędowego (togi) podczas wysłuchania. Sędzia rozmawia w zwykłym, cywilnym ubraniu. Ma obowiązek posługiwać się prostym językiem, unikać trudnych przenośni oraz kategorycznie nie wolno mu zadawać pytań sugerujących odpowiedź. Wszystko po to by poznać zdanie dziecka. Pamiętaj nikt nie ma prawa oceniać ani Ciebie, ani Twojego dziecka.
Kto bierze udział w wysłuchaniu? rola rodzica i biegłego psychologa.
Zapytacie: kiedy sąd może przesłuchać dziecko (używam terminu „przesłuchać”, bo tak pytacie w gabinecie, ale prawnie jest to wysłuchanie małoletniego), kto jeszcze jest w pokoju? To najtrudniejsza informacja dla rodziców: ani Ty, ani Twój ex-partner, ani my – jako pełnomocnicy – nie mamy wstępu do pokoju. W pokoju z dzieckiem znajduje się wyłącznie sędzia.
Czasami, jeśli rozwój umysłowy, stopień dojrzałości lub stan zdrowia dziecka tego wymaga, w rozmowie uczestniczy biegły psycholog. Jego rolą jest pomoc w trafnym odczytaniu emocji dziecka oraz reagowanie (np. sugerowanie przerwy), gdy maluch zaczyna płakać, czuje lęk lub zmęczenie.
Jak sędzia przygotuje dziecko na samym początku rozmowy?
Zanim padną jakiekolwiek pytania, sędzia musi wyjaśnić dziecku zasady oraz poinformować je o prawie do odmowy udziału w wysłuchaniu. Co najważniejsze, mówi dziecku wprost: „Nie ponosisz żadnej odpowiedzialności za wyrok, który wyda sąd”. Dziecko dowiaduje się także, że jeśli nie zrozumie pytania lub nie zna odpowiedzi, może po prostu o tym powiedzieć. Sędzia umawia się z maluchem na konkretny sygnał (np. podniesienie ręki), kiedy dziecko będzie chciało poprosić o przerwę. Pamiętaj wysłuchanie to prawo dziecka.
Zdanie dziecka i jego życzenia – co sąd bierze pod uwagę?
Celem rozmowy jest poznanie perspektywy dziecka (np. w kwestii tego, z kim i gdzie chce mieszkać) oraz ustalenie, jakie są jego rozsądne życzenia i zdanie. Pamiętaj: zdanie dziecka nie jest wyrokiem, a wysłuchanie nie jest dowodem w sprawie (nie traktuje się go jak świadka), a jedynie służy poznaniu jego perspektywy.
Ile to trwa i jak się kończy?
Całe spotkanie trwa średnio zaledwie 20 minut. Na sam koniec spotkania sędzia musi ponadto przeprowadzić z dzieckiem krótką rozmowę na tematy zupełnie neutralne, niezwiązane ze sprawą (np. o jego pasjach czy ulubionych grach). Chodzi o to, by maksymalnie obniżyć napięcie emocjonalne, rozładować stres i sprawić, by dziecko wyszło z gabinetu uśmiechnięte i spokojne.
Dlaczego wysłuchanie dziecka jest tajne? Brak nagrań i protokołu, a przebieg wysłuchania.
Musisz wiedzieć, że przepisy dotyczące wysłuchania (art. 216² § 3 k.p.c.) bezwzględnie zabrania nagrywania wysłuchania dziecka za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk czy obraz. Co więcej, z tej rozmowy nie sporządza się tradycyjnego protokołu, jaki znasz na przykład ze sprawy o rozwód. Po spotkaniu sporządza się notatkę urzędową.
Dlaczego przepisy kodeksy postępowania cywilnego są tak surowe w kwestii czynności wysłuchania i nie mam mowy o protokole posiedzenia lub rozprawy? Najzwyczajniej w świecie dobro dziecka tego wymaga. Cel jest jeden: całkowite odcięcie dziecka od Waszego konfliktu. Gdyby w aktach sprawy znalazł się zapis słowo w słowo, zwaśnieni rodzice analizowaliby wieczorem w domu każde zdanie: „Dlaczego tak powiedziałaś?”, „Kto ci kazał tak mówić?”. Dziecko ponosiłoby w domu potworne konsekwencje swojej szczerości. Notatka z kolei jest z reguły bardzo ogólna – opisuje jedynie ogólne nastawienie malucha i jego rozsądne życzenia, bez dosłownych cytatów i szczegółów. Dziecko to nie narzędzie dowodowe. Co to oznacza dla Ciebie?
Wielu rodziców próbuje traktować rozmowę dziecka z sędzią jako „superdowód” w sprawie. Oczekują, że słowa malucha natychmiast pogrążą drugą stronę. W Kancelarii MT Legal zawsze tłumaczę Klientom fundamentalną zasadę: wysłuchanie dziecka nie jest dowodem w sprawie.
W takich sprawach nie traktuje się dziecka jak świadka, który ma dostarczyć haków na matkę lub ojca. Rozmowa służy wyłącznie temu, aby poznać zdanie i rozsądne życzenie dziecka. A także sprawdzić, czy jego dobro nie jest zagrożone. Z racji tego, że nie jest to klasyczny dowód, jako rodzic nie możesz wejść do gabinetu ani żądać sprostowania słów dziecka, jeśli treść notatki Ci się nie podoba.
Sąd popełnił błąd podczas wysłuchania? Oto jak możemy reagować.
Skoro rozmowa jest tajna, a notatka ogólna, to jak możesz się bronić, jeśli dojdzie do rażącego naruszenia przepisów? Możemy skutecznie podważyć decyzje sądu w apelacji lub zażaleniu, jeśli dojdzie do konkretnych błędów proceduralnych.
W Kancelarii dbam o to, aby procedury chroniły Twoją rodzinę, a nie stawały się źródłem dodatkowego stresu. Jeśli czeka Cię sprawa o kontakty lub władzę rodzicielską, zapraszam na konsultację – wspólnie ułożymy bezpieczną i skuteczną strategię.
Wystarczy umówić się poprzez kalendarz: https://www.mt-legal.pl/umow-spotkanie, opisać swoją sytuację w wiadomości na adres e-mail: kancelaria@mt-legal.pl lub umówić konsultację pod numerem: 451 581 970.
Źródła:
-
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (art. 216² § 3, art. 576 § 3 k.p.c.).
-
J. Bodio, Status dziecka jako uczestnika postępowania nieprocesowego, Warszawa 2019.
-
P. Rylski, Uczestnik postępowania nieprocesowego – zagadnienia konstrukcyjne, Warszawa 2017.
-
J. Plewka, Instytucja wysłuchania małoletniego w świetle unormowań prawnych kodeksu postępowania cywilnego.
