Wstęp
Instytucja zachowku należy do jednych z najczęściej konsultowanych zagadnień prawa spadkowego. Pominięcie w testamencie lub otrzymanie udziału niższego niż wynikałoby to z dziedziczenia ustawowego nie oznacza automatycznej utraty praw majątkowych – ustawodawca przewidział mechanizm ochronny w postaci roszczenia o zachowek.
Czym jest zachowek?
Zachowek to uregulowane w art. 991–1011 Kodeksu cywilnego roszczenie pieniężne, które chroni najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym lub częściowym pominięciem w dziedziczeniu. Jeżeli spadkodawca rozdysponował majątkiem w testamencie na rzecz innych osób lub w drodze darowizn dokonanych za życia, osoby uprawnione mogą domagać się od spadkobiercy (lub obdarowanego) zapłaty określonej sumy pieniężnej. Należy podkreślić, że zachowek nie jest udziałem w konkretnych składnikach majątku spadkowego (nieruchomości, ruchomościach), lecz wyłącznie roszczeniem o charakterze pieniężnym.
Krąg osób uprawnionych do zachowku
Prawo do zachowku przysługuje wyłącznie osobom, które byłyby powołane do spadku z ustawy, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu:
- zstępnym spadkodawcy (dzieciom, a w przypadku ich wcześniejszej śmierci – wnukom),
- małżonkowi spadkodawcy,
- rodzicom spadkodawcy – o ile byliby powołani do dziedziczenia ustawowego, co w praktyce dotyczy przede wszystkim sytuacji, w której spadkodawca nie pozostawił zstępnych.
Rodzeństwo spadkodawcy nie jest uprawnione do zachowku, podobnie jak dalsza rodzina – dziadkowie (poza wyjątkowymi sytuacjami), rodzeństwo rodziców, powinowaci.
Roszczenie o zachowek nie przysługuje osobom, które zostały skutecznie wydziedziczone, uznane za niegodne dziedziczenia, odrzuciły spadek lub zrzekły się dziedziczenia w drodze umowy ze spadkodawcą. Tutaj należy pamiętać, że wydziedziczenie dziecka nie powoduję automatycznie wydziedziczenia wnuka, na którego przechodził prawo do zachowku.
Wysokość zachowku
Zasadniczo zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku osób małoletnich oraz trwale niezdolnych do pracy zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.
Przykład
Spadkodawca pozostawił dwoje dzieci. Cały majątek o wartości 600 000 zł został w testamencie zapisany jednemu z nich. Przy dziedziczeniu ustawowym każde z dzieci otrzymałoby udział o wartości 300 000 zł. Dziecku pominiętemu w testamencie przysługuje zatem zachowek w wysokości połowy tej kwoty, tj. 150 000 zł.
Darowizny a substrat zachowku
Częstym błędnym założeniem jest przekonanie, że w przypadku braku majątku w chwili otwarcia spadku roszczenie o zachowek nie powstaje. Zgodnie z art. 993–995 Kodeksu cywilnego, przy ustalaniu substratu zachowku uwzględnia się darowizny dokonane przez spadkodawcę, w tym – w określonych przypadkach – nawet te dokonane wiele lat przed śmiercią. Potwierdza to ugruntowane orzecznictwo Sądu Najwyższego, w tym wyrok z dnia 30 stycznia 2008 r. (sygn. III CSK 255/07). Oznacza to, że nawet przy formalnie „pustym” spadku uprawniony może dochodzić zapłaty od osoby obdarowanej.
Termin dochodzenia roszczenia
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat:
- od dnia ogłoszenia testamentu – w przypadku dziedziczenia testamentowego,
- od dnia otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) – w pozostałych przypadkach, w tym przy roszczeniach związanych z darowiznami.
Terminowość ma istotne znaczenie praktyczne – wraz z upływem czasu maleją możliwości dowodowe, w szczególności w zakresie wyceny majątku sprzed lat oraz ustalenia okoliczności dokonanych darowizn.
Podsumowanie
Ocena, czy w konkretnym stanie faktycznym przysługuje roszczenie o zachowek oraz w jakiej wysokości, wymaga analizy dokumentacji spadkowej – testamentu, aktu poświadczenia dziedziczenia lub postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, a także historii darowizn dokonanych przez spadkodawcę. Zapraszam do kontaktu w celu przeprowadzenia takiej analizy.
📞 Zapraszam do kontaktu – 669 049 282
Najczęściej zadawane pytania
Czy zachowek przysługuje z mocy prawa, bez konieczności podejmowania działań? Nie. Zachowek jest roszczeniem, którego należy dochodzić – w drodze wezwania zobowiązanego do zapłaty, a w razie odmowy, poprzez wniesienie powództwa do sądu.
Czy wnuki spadkodawcy mają prawo do zachowku, jeżeli żyje ich rodzic? Nie. Wnuki wstępują w krąg uprawnionych do zachowku wyłącznie w sytuacji, gdy ich rodzic – dziecko spadkodawcy – zmarł przed spadkodawcą lub odrzucił spadek.
Czy roszczenie o zachowek może powstać w przypadku dziedziczenia ustawowego, bez testamentu? Tak, jeżeli spadkodawca dokonał za życia darowizn, które obniżyły wartość udziału przypadającego uprawnionemu poniżej należnego zachowku.
Czy relacje osobiste ze zobowiązanym mają znaczenie dla powstania roszczenia? Nie. Roszczenie o zachowek ma charakter obiektywny – jego powstanie zależy wyłącznie od pokrewieństwa ze spadkodawcą oraz wartości otrzymanego (lub nieotrzymanego) majątku. W bardzo wyjątkowych przypadkach sąd może jednak oddalić zachowek lub go obniżyć.
Czy brak środków finansowych po stronie zobowiązanego wyłącza obowiązek zapłaty zachowku? Nie. Zobowiązanie do zapłaty zachowku ma charakter osobisty i podlega egzekucji na zasadach ogólnych, także z innych składników majątku zobowiązanego.
