Uprawnienie do zachowku jest zagwarantowane przez prawo spadkowe, którego uprawniony nie może być pozbawiony przez spadkodawcę, z wyjątkiem sytuacji kiedy występują przesłanki do wydziedziczenia (art. 1008 k.c.).
Sens instytucji zachowku polega na ochronie interesów majątkowych najbliższych członków rodziny wymienionych w art. 991 § 1 k.c. przez zapewnienie im, niezależnie od woli spadkodawcy, roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonemu w powołanym przepisie ułamkowi wartości udziału w spadku, który by im przypadł przy dziedziczeniu ustawowym.
Można powiedzieć, że prawa uprawnionego do zachowku przysługują mu ze względu na szczególny bliski stosunek rodzinny, istniejący między nim, a spadkodawcą, służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych oraz realizacji zasady, że nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dowolnie, z pominięciem najbliższej rodziny.
Żaden z przepisów tytułu IV księgi czwartej kodeksu cywilnego nie przewiduje możliwości obniżenia wierzytelności z tytułu zachowku. Należy jednak powtórzyć za Sądem Najwyższym zastosowanie art. 5 k.c. nie jest wykluczone także do spadkowych praw podmiotowych. Ocena jednak sądu czy żądanie zapłaty sumy odpowiadającej wysokości zachowku stanowi nadużycie prawa nie powinna pomijać, że prawa osoby uprawnionej do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma wobec swoich najbliższych. Pozbawienie osoby uprawnionej zachowku na mocy art. 5 k.c. może nastąpić jedynie w sytuacjach wyjątkowych, a zatem również nie objętych treścią art. 928 k.c. i art. 1008 k.c.; możliwe jest to również z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego w stosunku do spadkodawcy, jak również w stosunku do zobowiązanego do wypłaty zachowku.
Podsumowując obniżenie wysokości należnego zachowku, może nastąpić w sytuacjach zupełnie wyjątkowo, gdy uwzględnienie roszczenia w pełnej wysokości w sposób rażący godziłoby w zasady współżycia społecznego, w szczególności w zasadę lojalności i szacunku wobec spadkodawcy, w poczucie sprawiedliwości, gdy zostaną ujawnione okoliczności, które mogłyby skutkować wydziedziczeniem, bądź ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną obowiązanego do realizacji zachowku. W takich sytuacjach nie można wyłączyć dopuszczalności przyjęcia, że w konkretnych okolicznościach, żądanie zapłaty pełnej należności z powyższego tytułu godziłoby w zasady współżycia społecznego.
