Czy historycznie mniejsze wahania kursu waluty EUR w porównaniu do CHF wpływają na możliwość stwierdzenia nieważności umowy kredytowej powiązanej z EUR ?
Zmiany kursów walut i waloryzacja kredytów były w ostatnich latach popularnym tematem publicznym, zwłaszcza w kontekście kredytów indeksowanych lub denominowanych do walut obcych (CHF/EUR/USD). Pytanie o to, czy historycznie mniejsze wahania kursu waluty EUR w stosunku do CHF wpływają na możliwość domagania się stwierdzenia nieważności umowy kredytowej, pozostaje kluczowe z punktu widzenia osób, które nie zdecydowały się jeszcze na zainicjowanie postępowania sądowego właśnie ze względu na posiadanie kredytu z udziałem waluty EUR.
1. Kontekst ryzyka walutowego w kredytach z odniesieniem do waluty obcej
W przypadku umów kredytów indeksowanych bądź denominowanych do waluty obcej, każdorazowa zmiana wartości jednej waluty względem drugiej wpływa na realny koszt spłaty kredytu, łączne zobowiązanie kredytobiorcy i oprocentowanie. Niemniej, konsument w zakresie wpływu zmiany kursu waluty na wysokość jego zobowiązania winien być należycie pouczony przez bank przed zawarciem umowy kredytu. Historia pokazała, że kredyty z udziałem waluty obcej okazały się produktami niosącymi znaczne ryzyko, natomiast orzecznictwo , że banki co do zasady nie informowały należycie o takim ryzyku w chwili zawierania umów.
Choć historycznie zmiany kursu waluty EUR nie były tak znaczne jak w przypadku zmian kursu waluty CHF , nie oznacza to jednak że kredytobiorcy posiadający kredyty z udziałem waluty EUR są pozbawieni możliwości dochodzenia swoich roszczeń.
2. Obowiązek informacyjny banków w zakresie ryzyka walutowego
Na wstępie trzeba wyjaśnić, w umowach kredytów z udziałem waluty obcej tzw. klauzule ryzyka walutowego wprowadzają powiązanie wysokości udzielonego kredytu i wysokości spłat z kursem złotówki wobec CHF/EUR itp.. Wiążą się one z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu.
Jak pokazuje praktyka orzecznicza umowy kredytów z udziałem waluty obcej podlegają ocenie w zakresie niedozwolonego charakteru zawartych w nich klauzul na dwóch płaszczyznach tj. co do tzw. klauzuli waloryzacyjnej (ustalenie czy mechanizm przeliczenia waluty jest właściwy) oraz tzw. klauzuli ryzyka walutowego (kursowego).
Klauzule umowne dotyczące ryzyka kursowego winny być sformułowane przez przedsiębiorcę w jasny i zrozumiały sposób , tak aby przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o istnieniu wahań kursu ogólnie obserwowanych na rynku walutowym, ale również mógł oszacować potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu i całkowitego jego koszt. Co najistotniejsze, w świetle orzecznictwa TSUE, SN oraz sądów powszechnych, zakres obowiązku informacyjnego banku jest taki sam niezależnie od waluty. Otóż, bank w umowie kredytu winien informować konsumenta o:
a) skali ryzyka walutowego,
b) skutkach silnej (znaczącej – np. zakładającej wzrost kursu waluty obcej względem PLN o 100%, 150% czy 200%) deprecjacji złotego polskiego w stosunku do waluty obcej dla zobowiązań finansowych konsumenta,
c) gospodarczym kontekście mogącym mieć wpływ na zmiany kursów walut,
d) historycznym kursie waluty obcej w okresie zbliżonym do czasu na jaki zaciągnięto kredyt,
e) nieograniczonym dla konsumenta ryzyku walutowym.
Konsument musi otrzymać jasne informacje, które w pełni pozwolą mu oszacować skutki związania się przez niego określonymi postanowieniami umownymi. Bank winien wyjaśnić konsumentowi jak będzie zmieniała się wysokość jego zobowiązania, w powiązaniu z konkretnym postanowieniem umownym. Pełna świadomość to m.in. rozumienie mechanizmów zastosowanych w danym postanowieniu, stosunku w jakim zmiana danego wskaźnika (np. kursu waluty, stopy oprocentowania) ujętego w mechanizmie pozostaje do zmiany jego zobowiązania (w tym w przypadkach granicznych), czy wreszcie realiów gospodarczych od których zmiana wysokości wskaźnika zależy. Bank powinien wyjaśnić wszelkie okoliczności związane z przyjmowanym na siebie przez kredytobiorców ryzykiem walutowym, a w szczególności to jak bank finansuje swoją akcję kredytową, jak określa kurs waluty , jakie czynniki gospodarcze wpływają na wahania kursu waluty (od czego ten kurs zależy), a także powinien pokazać (podać konkretne wartości liczbowe) jak będzie kształtowała się wysokość raty i salda kredytu w przypadku znacznego wzrostu kursu waluty (o 100%, 150% czy nawet 200%). Bank powinien również poinformować o występującym po stronie konsumenta nieograniczonym ryzyku walutowym.
Wszystkie te informacje na etapie przedkontraktowym powinny zostać przekazane przez bank konsumentowi niezależnie od tego, czy umowa kredytu jest powiązana z walutą CHF, EUR, czy też z inną walutą. Obowiązek informacyjny banku w zakresie ryzyka walutowego ma bowiem charakter uniwersalny i dotyczy wszystkich kredytów z udziałem walut obcych. W tym kontekście nie ma jakiegokolwiek znaczenia fakt, iż waluta EUR historycznie cechowała się mniejszą zmiennością aniżeli waluta CHF.
3. Podsumowanie
Podsumowując, historycznie mniejsza zmienność kursu waluty EUR w porównaniu z walutą CHF , sama w sobie nie zamyka drogi do dochodzenia roszczeń w zakresie umów powiązanych z walutą EUR. Kluczowe znaczenie mają treść umowy (w tym czy zawarto w niej abuzywny mechanizm waloryzacji), a także procedura zawarcia umowy (w tym czy bank wypełnił swój obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka walutowego).
Ocena możliwości dochodzenia roszczeń z umowy kredytu waloryzowanego do EUR winna być poprzedzona analiza prawną konkretnego przypadku, co pozwoli ustalić czy treść umowy zawiera postanowienia niedozwolone w zakresie klauzuli waloryzacyjnej oraz czy bank wypełnił należycie obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka walutowego, a przez to czy istnieje podstawa do stwierdzenia nieważności umowy kredytu.
Autor: r.pr. Miłosz Filip.
