Do mojej kancelarii zwrócił się klient z pytaniem dotyczącym spadku po ojcu, który od wielu lat mieszkał na stałe w Niemczech i tam zmarł. Spadkodawca był obywatelem Polski, jednak pozostawił w Niemczech majątek, w tym konto bankowe oraz mieszkanie. Klient chciał wiedzieć, czy w takiej sytuacji zastosowanie ma prawo polskie czy niemieckie, jak wygląda dziedziczenie oraz gdzie należy przeprowadzić postępowanie spadkowe.
W tego typu sprawach kluczowe znaczenie ma ustalenie, gdzie znajdowało się ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy. Zgodnie z przepisami unijnymi dotyczącymi dziedziczenia, co do zasady to właśnie ono decyduje o tym, jakie prawo stosuje się do całości spadku. Oznacza to, że jeśli zmarły na stałe mieszkał w Niemczech, w większości przypadków zastosowanie znajdzie niemieckie prawo spadkowe, nawet jeżeli był obywatelem Polski, a część rodziny mieszka w Polsce.
W praktyce ustalenie ostatniego miejsca zwykłego pobytu nie zawsze jest jednak proste. Dotyczy to zwłaszcza osób, które przez część roku mieszkały w Polsce, a przez część w Niemczech, dzieląc życie między dwa państwa, albo osób wyjeżdżających do Niemiec do pracy, pozostawiających rodzinę i centrum spraw życiowych w Polsce. Dopiero taka całościowa ocena pozwala ustalić, które prawo spadkowe będzie właściwe.
Jeżeli spadkodawca nie pozostawił testamentu, dziedziczenie odbywa się według zasad dziedziczenia ustawowego obowiązujących w Niemczech. W pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci oraz małżonek zmarłego. Wysokość ich udziałów zależy od konkretnej sytuacji rodzinnej, w tym liczby dzieci oraz ustroju majątkowego małżeństwa. Dlatego w praktyce każdą sprawę należy przeanalizować indywidualnie, opierając się na dokumentach rodzinnych oraz informacjach o majątku.
Jeżeli testament został sporządzony, należy w pierwszej kolejności sprawdzić jego ważność oraz treść. Prawo niemieckie dopuszcza zarówno testament własnoręczny, jak i testament notarialny. W niektórych przypadkach spadkodawca może w testamencie wskazać, że chce, aby do dziedziczenia zastosowano prawo jego ojczyste. Jeżeli jednak takiego wyboru nie dokonano, najczęściej stosuje się prawo państwa, w którym mieszkał on na stałe przed śmiercią.
Aby móc formalnie dysponować majątkiem pozostawionym w Niemczech, konieczne jest zwykle uzyskanie odpowiedniego dokumentu potwierdzającego prawa do spadku. Najczęściej jest to niemieckie poświadczenie dziedziczenia (Erbschein) albo Europejskie Poświadczenie Spadkowe. Dokumenty te są potrzebne między innymi do uzyskania dostępu do konta bankowego, przepisania nieruchomości w księdze wieczystej czy przeprowadzenia sprzedaży mieszkania. Postępowanie w tym zakresie prowadzi niemiecki sąd spadkowy właściwy dla ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego.
Podsumowując, w tej konkretnej sytuacji gdy spadkodawca mieszkał na stałe w Niemczech i tam pozostawił majątek, zastosowanie znajdzie niemieckie prawo spadkowe, a formalności związane ze spadkiem należy prowadzić przed właściwymi organami w Niemczech. W sprawach transgranicznych, obejmujących spadek w Niemczech, nieruchomość położoną w Niemczech lub majątek zgromadzony w niemieckim banku, warto wcześniej uzyskać indywidualną poradę prawną, aby prawidłowo ustalić dalsze kroki i uniknąć niepotrzebnych komplikacji proceduralnych.
